Witnica oczami Williego Borcherta. Obrazy rodzinnych stron

W latach 1928–1929 na łamach „Königsberger Kreiskalender” ukazały się „Heimatbilder von Vietnitz” — opowieści o Witnicy, jej krajobrazie i przeszłości. Willi Borchert prowadził czytelnika wiejską drogą, przez park i lasy, nad jeziora oraz ku miejscu, w którym poszukiwał śladów dawnej osady. Zapisywał nazwy, przytaczał podania i stawiał historyczne pytania. W jego tekstach zachował się obraz miejscowości oglądanej z bliska, z przywiązaniem, ale też przez pryzmat przekonań autora i jego epoki.

Zaproszenie na wędrówkę

Weź swój wędrowny kij i podążaj za mną w ciszy do mojej rodzinnej wsi w ziemi chojeńskiej.

Tak w polskim przekładzie brzmią dwa początkowe wersy zaproszenia otwierającego „Heimatbilder von Vietnitz” z 1928 roku. Borchert od razu ustawia się w roli przewodnika. Chce pokazać miejsce, które zna, i zatrzymać uwagę wędrowca przy szczegółach łatwych do przeoczenia.

Niemieckie „Heimatbilder” można oddać jako „obrazy rodzinnych stron”. W tych opowieściach Heimat nabiera konkretnego kształtu: są nim drzewa przy drodze, kamienie kościoła, park, jeziora i nazwy używane przez mieszkańców. Każdy z tych elementów może przywołać wspomnienie albo skierować myśl ku przeszłości.

Cykl z 1928 roku składał się z opisu ówczesnego Vietnitz i jego otoczenia, rozważań o dawnej lokalizacji wsi oraz tekstu o grodzisku nad jeziorem Guthus. W następnym roczniku autor powrócił do tematu, rozwijając zagadnienia nazwy miejscowości, najstarszych dokumentów i osadnictwa. Te dwa wydania pozwalają prześledzić przejście od spaceru po znajomym krajobrazie do próby odtworzenia jego dziejów.

Nauczyciel z Vietnitz

Willi Borchert był nauczycielem i autorem literatury regionalnej. Według noty biograficznej w portalu Literaturport urodził się w 1897 roku w Königsberg in der Neumark, dzisiejszej Chojnie, i zmarł w 1948 roku. Ta sama nota wiąże jego pracę nauczycielską z Vietnitz i Zäckerick (Siekierki). W artykule „Dorfforschung – Dorfweisung” z 1940 roku Borchert podaje, że pracował w Zäckerick od Wielkanocy 1929 roku. Określenie Witnicy jako własnej Heimatdorf wyrażało więc szczególną więź z miejscowością i jej mieszkańcami.

W publikacjach występował pod pełnym nazwiskiem oraz skróconym podpisem „Bt.”, niekiedy z dopisaną nazwą miejscowości. „Heimatbilder” z 1929 roku opatrzono formułą „Entworfen von Bt.”. Takie określenie dobrze odpowiada sposobowi pisania: autor szkicuje obrazy, zbiera szczegóły i próbuje połączyć je w całość.

Jego zainteresowania obejmowały poezję, krajobraz, podania, obyczaje i przeszłość okolicznych miejscowości. W tekstach o Witnicy te obszary stale się spotykają. Widok jeziora prowadzi do opowieści o zatopionym zamku, nazwa pola do pytania o dawną osadę, a wieczór we wsi staje się tematem wiersza.

Spacer po Vietnitz lat dwudziestych

Borchert przedstawiał Vietnitz jako wieś majątkową leżącą przy starym trakcie łączącym Frankfurt nad Odrą, Kostrzyn, Chojnę, Schwedt i Szczecin. Podkreślał jej pracowity, spokojny rytm życia. W jego opisie podróżny często przejeżdżał tędy w pośpiechu, rzadko zatrzymując się, aby przyjrzeć się otoczeniu.

Sam autor proponował wolniejsze tempo. Zatrzymywał czytelnika przy zwietrzałych kamieniach kościoła, zapraszał do parku i pod pałac baronów von Oelsen. Kazał spojrzeć na wieś ze wzgórza nazywanego Müllerberg. Zaznaczał przy tym, że nie obracają się już tam skrzydła wiatraka. W jednym zdaniu łączył istniejący punkt widokowy ze wspomnieniem wcześniejszego krajobrazu.

Dalej prowadził przez lasy, obok dużych i małego jeziora noszących nazwę Vietnitz, ku leśniczówce „Plantage”. Po drugiej stronie jeziora Guthus umieszczał niewielki folwark Werder, a w oddali dostrzegał wieże kościołów w Nordhausen i Gellen. Nazwy te wyznaczają zasięg jego opowieści. Witnica jawi się jako część otoczenia złożonego z wód, dróg, lasów, folwarków i sąsiednich wsi.

W ten krajobraz wchodziła również kolej. Przy opisie okolic folwarku Gehege Borchert zwracał uwagę na stację Jädickendorf i jej nowe zabudowania. Oceniał je niechętnie, uznając za nieładne. Zestawienie starych drzew i leśnych dróg z rozrastającym się węzłem kolejowym pokazuje, że obserwował także zmiany. Jego przywiązanie do miejsca obejmowało konkretny wygląd okolicy, wobec którego nowa zabudowa mogła budzić sprzeciw.

Na wiejskiej ulicy szczególnie zapamiętał wysokie kasztanowce rosnące po obu stronach drogi. Nadawał ich szumowi znaczenie opowieści o minionych czasach. To charakterystyczny zabieg: przyroda otrzymuje głos, a spacer staje się sposobem słuchania przeszłości.

Tekstom towarzyszyły fotografie. W roczniku 1928 pokazano pomnik upamiętniający poległych w latach 1914–1918, ulicę z kościołem i szkołą oraz główną drogę przez wieś. W kontynuacji znalazły się między innymi panorama Vietnitz i widoki pałacu. Dzięki temu literackie obrazy można zestawić z wyglądem miejsc utrwalonym na zdjęciach.

W poszukiwaniu dawnej wsi

We wstępie Borchert otwarcie pisał o trudnościach swojej pracy. Zwracał uwagę na brak kroniki Vietnitz, niedostatek dokumentów i oddalenie od większych archiwów oraz bibliotek. Przyznawał, że część przedstawianego obrazu opiera na przypuszczeniach. To ważna wskazówka, jak czytać jego wywód.

Jednym z głównych pytań była lokalizacja wcześniejszej osady. Autor wskazywał teren między jeziorami Guthus i Nordhausener See, określany przez mieszkańców jako „alte Dorfstelle” — dawne miejsce wsi. Opisywał dojście, sąsiednie mokradła i zalesiane grunty. Przytaczał również wspomnienia starszych robotników majątkowych o fragmentach murów napotykanych podczas uprawy ziemi oraz doniesienia o ciemniejszych przebarwieniach gruntu.

Do opowieści dołączył własny szkic okolicy, opublikowany na stronie 97 rocznika 1928. Zaznaczył na nim jeziora, drogi, linię kolejową, folwarki, leśniczówkę i obszar opisany jako dawne miejsce osady. Rysunek pozwala zobaczyć jego rozumowanie przestrzenne: jak wiązał zasłyszane informacje z terenem, który znał z wędrówek.

Obok tych obserwacji pojawiały się podania. Jedno mówiło o wsi zniszczonej podczas wojny, inne o zamku nad Guthusem. W rozbudowanej opowieści o jego zagładzie występował pan zamku, jego córki, oblężenie i tragiczna ucieczka. Wokół jeziora miały ukazywać się tajemnicze postacie, a odgłosy natury podtrzymywały wyobrażenie dawnej katastrofy.

Borchert próbował przejść od tych historii do wyjaśnienia funkcji wyspy i wału. Rozważał istnienie słowiańskiego schronienia oraz siedziby przywódcy. Zwracał uwagę na obronne znaczenie wody i podmokłego otoczenia. Wspominał też o fragmentach naczyń znalezionych podczas prac leśnych na wyspie, które się nie zachowały. Sam dostrzegał, że ich zbadanie mogłoby pomóc w określeniu czasu użytkowania miejsca.

Wartość jego zapisu polega między innymi na zachowaniu informacji o nazwach i znaleziskach, których dalszych losów nie znamy. Zarazem przytoczone relacje nie ustalają daty zniszczenia osady ani nie potwierdzają przebiegu wydarzeń z legendy. Te kwestie wymagają dokumentacji archeologicznej i porównania z innymi źródłami.

W 1929 roku Borchert rozszerzył poszukiwania o pochodzenie nazwy Vietnitz, średniowieczne nadania i działalność cystersów z Lehnin. Przywoływał literaturę, zestawiał dawne zapisy nazwy i dane o ziemi. Tworzył w ten sposób historyczną interpretację miejscowości. Dzisiaj możemy prześledzić wykorzystane przez niego świadectwa, ocenić wyciągnięte wnioski i rozpoznać miejsca, w których przypuszczenie zaczyna zastępować dowód.

Codzienność w prozie i wierszu

Kontynuację „Heimatbilder” otwiera wiersz „Vietnitz, du mein Heimatdorf!”, dedykowany miejscowemu męskiemu towarzystwu śpiewaczemu. Przy tytule podano nawet melodię, do której można było śpiewać tekst. Utwór był więc związany z życiem miejscowej wspólnoty także poprzez swoją formę i dedykację.

Powracają w nim motywy znane z prozy: strumień Schlibbe, las, torf nad Guthusem, opowieści o grodzisku, pola, kościół i pałac. Autor przywołuje również Krummholzmühle, po której — jak pisze — pozostała już tylko nazwa. Taki szczegół pokazuje, jak w codziennej mowie mogła trwać pamięć obiektu, który zniknął z otoczenia.

Wiersz łączy obfitość przyrody i pogodny obraz mieszkańców z pamięcią o pożarach, wojnach i przemijaniu. Kończy się prośbą o ochronę rodzinnej ziemi przed cierpieniem. Przywiązanie do wsi obejmuje zarówno jej urodę, jak i świadomość zagrożeń.

Inny ton ma „Winterabend in Vietnitz”. Utwór pochodzi z okresu przedwojennej działalności Borcherta, a w 1961 roku został ponownie opublikowany w powojennym „Kreiskalender”. Dzień dobiega końca, małe domy stoją w ostatnim świetle, a w majątku przygotowuje się pracę na następny poranek:

Z folwarku jaśnieje już światło lampy;
tam rozdziela się pracę na jutro.

Mężczyźni wychodzą z budynków dla zwierząt i wracają do domów. W parku stoją ośnieżone drzewa, ponad ciszą wznosi się pałac, kroki skrzypią na twardym śniegu i płoszą sarny przy Schlieppuhl. Zakończenie wprowadza chłód i obraz zimowej śmierci przemierzającej las. Wieczorny spokój otrzymuje ciemniejszy odcień.

Jest to literackie przedstawienie wsi, w którym praca majątku stanowi część wspólnego rytmu. Dostarcza pytań o organizację codzienności, choć szczegóły gospodarcze trzeba sprawdzać w dokumentach.

Bardziej bezpośrednie świadectwo obyczaju Borchert pozostawił w artykule weselnym z 1939 roku. Wspomniał, że był świadkiem strzałów w przeddzień ślubu w Vietnitz i Zäckerick. Przytoczył miejscowe objaśnienie „strzałów radości”, po czym sam powiązał hałas z odpędzaniem złych mocy. Możemy tu wyraźnie rozdzielić obserwowany zwyczaj, jego potoczne objaśnienie oraz interpretację regionalisty.

Regionalista i jego epoka

W artykule „Dorfforschung – Dorfweisung” z 1940 roku Borchert przedstawił szeroki program badania wsi. Obejmował nim układ zabudowy, domy i gospodarstwa, cmentarze, pieśni, dziecięce zabawy, obyczaje oraz miejscowe opowieści. Interesowały go rodziny, migracje i zmiany liczby mieszkańców. Szczegółowe zapisy miały prowadzić do rozumienia całej społeczności.

Program ten był zarazem związany z ideologią. Autor postulował badanie cech rasowych rodzin i wiązał regionalistykę z politycznym kształtowaniem wspólnoty. W 1942 roku pod nagłówkiem „Wunschkonzert im Königsberger Land” opublikowano jego wiersz zainspirowany koncertami na rzecz Winterhilfswerk z poprzedniego roku. Utwór wzywał do ofiary na rzecz zwycięstwa i deklarował wierność Führerowi oraz narodowi. Są to konkretne przykłady obecności propagandy narodowosocjalistycznej w jego twórczości.

Narodowy sposób interpretowania dziejów pojawiał się jednak już w „Heimatbilder”. Borchert opisywał średniowieczne zajmowanie ziem przez Niemców jako ich odzyskiwanie, a działalność osadników ujmował w opowieść o niemieckich przodkach i rodzimej ziemi. Takie sformułowania odsłaniają przyjętą perspektywę historyczną. Przy ocenie jego rekonstrukcji trzeba uwzględnić również ten język i założenia, które za nim stoją.

Zachowane opisy miejsc, obyczajów i podań pozostają cennym materiałem. Ich wykorzystanie wymaga jednak odróżnienia informacji źródłowej od politycznych ocen autora. To samo krytyczne czytanie, które stosujemy do jego hipotez o dawnej osadzie, obejmuje także sposób przedstawiania ludzi i dziejów regionu.

Powroty do Vietnitz

Opowieści o miejscowości pojawiały się również w powojennych rocznikach „Kreiskalender”. W 1961 roku ponownie wydrukowano „Winterabend in Vietnitz”, zachowując podpis „Bt.-Vietnitz”.

W 1957 roku Peter von Oelsen zamieścił w roczniku tekst „Eine Sage von unserem Heimatdorf VIETNITZ!”. Opowiedział w nim o trzech świerkach przy odejściu drogi do Werder i związanej z nimi tragedii Hansa, Jakoba oraz Annegret. Wprowadzenie prowadziło czytelnika ku jezioru Guthus i przypominało podanie o dawnej wsi. Obok tekstu znalazła się fotografia ulicy z kościołem i szkołą.

Zakończenie tej opowieści wyrażało pragnienie, aby droga do ukochanej i niezapomnianej miejscowości ponownie się otworzyła. Krajobraz otrzymywał znaczenie miejsca zachowanego w pamięci i oczekiwanego powrotu. Przywołane nazwy i widoki były bliskie tym, które wcześniej opisywał Borchert, choć głos należał do innego autora.

Zestawienie tych publikacji pozwala zobaczyć, jak opowieści o Vietnitz trwały na łamach kolejnych roczników. Fotografia, wiersz i podanie zachowywały znajome miejsca, a nowe okoliczności nadawały ich lekturze inne znaczenie.

Co zachowały „obrazy rodzinnych stron”?

Borchert pozostawił wiele szczegółów, od których może zacząć się dzisiejsze rozpoznawanie dawnej Witnicy: nazwę leśniczówki, przebieg drogi, widok ze wzgórza, wspomnienie młyna czy relację o weselnym zwyczaju. Jego teksty pomagają również zrozumieć, dlaczego określone miejsca poruszały wyobraźnię mieszkańców i stawały się tematem opowieści.

Najlepiej czytać je z mapą i fotografiami, zatrzymując się przy nazwach oraz porównując je z innymi świadectwami. Na zdjęciu ulicy z 1928 roku można przyjrzeć się kościołowi, szkole i przydrożnym drzewom, o których pisał. Na narysowanym przez niego szkicu — odszukać jeziora i drogę ku dawnej osadzie.

W ten sposób jego zaproszenie na wędrówkę zachowuje sens również dzisiaj. Zaczyna się od uważnego spojrzenia na miejsce. Kolejne kroki prowadzą przez pamięć, źródła i pytania, które wciąż można zadawać krajobrazowi Witnicy.