Witnica w XIX wieku. Majątek von Oelsenów

Na początku XIX wieku rozpoczął się ważny rozdział w historii Witnicy. Ówczesne Vietnitz stało się siedzibą rodziny von Oelsen, z którą miejscowy majątek pozostał związany aż do 1945 roku.

W ciągu kolejnych pokoleń powiększano dobra ziemskie, rozwijano ich gospodarcze zaplecze i przebudowywano rezydencję. Pałac, park, zabudowania folwarczne, pola i lasy tworzyły części jednej posiadłości. W drugiej połowie stulecia do tych przemian dołączyła kolej, łącząca miejscowość z większymi ośrodkami regionu.

Choć pałac nie przetrwał w swojej dawnej formie, dziewiętnastowieczne założenie nadal pomaga zrozumieć układ tej części Witnicy.

Początek epoki von Oelsenów

Początek rodzinnej historii von Oelsenów w Vietnitz wiąże się z małżeństwem i zakupem majątku. Według opisu miejscowości z 1926 roku w 1802 roku Johann Christian Magnus von Oelsen poślubił Charlotte Wilhelmine Friederike von Sydow. Zakup dóbr w 1805 roku potwierdza również Rudolf Schmidt w opracowaniu opublikowanym w 1930 roku. Jak podaje Schmidt, nabywcą był wspomniany wcześniej Johann von Oelsen, rzeczywisty tajny radca i poseł pruski, a transakcja obejmowała także udział w Blessin (Stary Błeszyn) z wartościowymi łąkami nadodrzańskimi. Schmidt nie wskazuje sprzedawcy ani ceny zakupu; opis z 1926 roku podaje natomiast, że dobra sprzedał zięciowi Wilhelm Ludwig von Sydow.

Inną datę podał po wojnie Peter von Oelsen. W artykule „Wie es heute in Vietnitz aussieht!” napisał, że Witnica należała do jego rodziny od 1801 roku. Ten przekaz różni się od daty zakupu wskazanej w opracowaniach z 1926 i 1930 roku. Przyjmujemy zatem rok 1805 jako datę zakupu, zaznaczając, że relacja rodzinna podaje rok wcześniejszy.

Magnus należał do kręgów pruskiej administracji i dworu, Witnica stała się zatem siedzibą rodziny, której działalność wykraczała poza zarządzanie miejscową własnością ziemską.

Nowy właściciel systematycznie powiększał posiadłość. W 1812 roku kupił sąsiadujący z nią las królewski, a w 1831 roku kolejną część majątku Blessin oraz dawną posiadłość sołtysią w tej miejscowości. W 1842 roku do dóbr przyłączył młyn wodny Krumpholz, wiatrak i położony przy Witnicy teren określony w źródle jako „Plantage”.

Te zakupy pokazują, że rozwój majątku obejmował zarówno ziemię i las, jak i urządzenia związane z przetwarzaniem płodów rolnych.

Gospodarstwo w 1812 roku

Szczegółowy obraz gospodarki Vietnitz na początku epoki von Oelsenów przynosi artykuł Rudolfa Schmidta „Die Wirtschaft eines neumärkischen Rittergutes im Jahre 1812”, opublikowany w 1930 roku. Jest to opracowanie dotyczące stanu z 1812 roku, zawierające cytaty z opinii taksatorów, którzy szacowali dochody i wartość dóbr.

Opisany majątek obejmował ponad 6400 mórg, określonych w źródle jako „Morgen”. Wyróżniono trzy części gospodarcze: główny folwark (Gutsvorwerk), Charlottenhof i Werder. W dwóch pierwszych stosowano siedmiopolowy układ upraw, a w Werder czteropolowy. W płodozmianie występowały zboża ozime, jare i koniczyna; układ siedmiopolowy obejmował także ugór. Pola, łąki i pastwiska majątku były oddzielone od gruntów poddanych, choć nadal obowiązywały świadczenia chłopskie. Łąki w części Blessin dostarczały paszy i pozwalały odpłatnie przyjmować na wypas także obce bydło.

Duże znaczenie miała hodowla. W opisie na stronie 116 Schmidt wymienia 19 koni i 76 wołów wykorzystywanych do uprawy, a także 75 krów, 52 sztuki młodego bydła i 1232 owce, wśród nich hiszpańskie zwierzęta hodowlane. W zestawieniu dochodów na następnej stronie występują jednak inne liczby: 150 sztuk bydła i 1700 owiec. Autor nie wyjaśnia tej rozbieżności, dlatego obu zestawień nie można traktować jako jednolitego spisu zwierząt.

Współczesne tym wydarzeniom ogłoszenie prasowe uzupełnia obraz miejscowej hodowli. W numerze „Berlinische Nachrichten von Staats- und gelehrten Sachen” z 5 września 1812 roku oferowano w Vietnitz koło Königsbergu hiszpańskie tryki, reklamowane jako zwierzęta wysokiej jakości. Tryki to barany przeznaczone do rozrodu, a określenie „hiszpańskie” odnosiło się tu najprawdopodobniej do merynosów — owiec cenionych za cienką i delikatną wełnę. Informacji o cenie udzielał miejscowy Amtmann Preuss. Ogłoszenie pokazuje, że hodowla obejmowała również sprzedaż zwierząt rozpłodowych.

Praca mieszkańców i powinności wobec majątku

Wśród personelu opisanego dla 1812 roku znajdowało się sześciu parobków przy koniach, ośmiu pomocników przy orce i dziesięć służących. Schmidt wymienia też dwie osoby określone jako „Meier”. Na rzecz majątku musieli pracować także mieszkańcy pięciu gospodarstw chłopskich i ośmiu zagrodniczych, zobowiązani również do oddawania części produktów i wnoszenia opłat pieniężnych.

Mieszkańcy byli zobowiązani do pracy na rzecz majątku, zarówno ręcznej, jak i z wykorzystaniem własnych koni lub wołów, w tym do prac polowych przez cztery dni w tygodniu. Chłopi przewozili zboże do Berlina i wydobywali torf przede wszystkim na potrzeby gorzelni. Dostarczano również gęsi, kury i jaja, a zagrodnicy byli zobowiązani do przędzenia przędzy. Oprócz obowiązkowej pracy i dostarczania produktów chłopi musieli również wnosić opłaty na rzecz właściciela majątku, wśród nich „Fräuleinsteuer”, świadczenie należne z okazji zamążpójścia córki właściciela.

Część wynagrodzeń wypłacano w naturze. Pracownik służby łowiecko-leśnej, określony jako Revierjäger, otrzymywał rocznie 20 talarów w gotówce oraz deputat obejmujący między innymi zboże, zwierzęta gospodarskie, sól, masło i sery. Jest to przykład utrzymania jednej kategorii personelu, nie miara wynagrodzenia wszystkich zatrudnionych w majątku.

Produkcja i dochody na początku stulecia

W 1812 roku w majątku uprawiano pszenicę, żyto, jęczmień i owies, zbierano siano i hodowano zwierzęta. Opis wymienia młyn wodny, wiatrak, gorzelnię, browar i cegielnię. Roczną produkcję gorzelni określono na 23 000 kwart („Quart”) wódki, a dochód ze sprzedaży na około 700 talarów. Browar produkował piwo na potrzeby majątku. Cegielnia zaopatrywała przede wszystkim majątek, sprzedając pozostałą część produkcji.

Źródłem dochodów były także dwa jeziora, dzierżawione za świadczenia pieniężne oraz dostawy ryb i raków. Korzystano z zasobów leśnych, a obok zużycia drewna na własne potrzeby i deputaty prowadzono jego sprzedaż. Osobno wykazano dochód z trzciny. Gospodarka łączyła zatem rolnictwo, hodowlę, przetwórstwo oraz wykorzystanie wód i lasów.

Schmidt podaje roczny dochód 8832 talary, 8 groszy i 2 fenigi, po uwzględnieniu wskazanych obciążeń, obejmujących między innymi podatki i opłaty, świadczenia kościelne, wynagrodzenie pracownika leśnego oraz utrzymanie budynków. Przytacza również oszacowanie wartości dóbr przez kapitalizację dochodu na 221 728 talarów i 13 groszy. Była to wycena majątku, nie cena jego zakupu w 1805 roku.

Taksatorzy, których opinię cytuje Schmidt, bardzo wysoko oceniali zarządzanie Vietnitz i jego dochodowość. Ta pochwała gospodarstwa wyraża ich ocenę ekonomiczną, obraz sprawnie prowadzonego majątku trzeba odczytywać razem z informacjami o pracy personelu i rozległych powinnościach mieszkańców.

Pożar starej rezydencji i odbudowa pałacu

Pierwsza połowa XIX wieku przyniosła wydarzenie, które zmieniło wygląd siedziby właścicieli. W 1827 roku spłonęła starsza rezydencja w Witnicy. Została następnie odbudowana, choć źródła nie opisują jednolicie czasu trwania prac. Dokumentacja parku z 2024 roku wskazuje około 1840 roku, natomiast wcześniejsza karta pałacu mówi o odbudowie wkrótce po pożarze.

Przed późniejszą rozbudową pałac był piętrową, jednoskrzydłową budowlą z tarasem od strony ogrodu. Dopiero kolejne przekształcenia nadały mu bardziej rozbudowaną formę.

Rezydencja stanowiła część większego założenia. Przy niej znajdował się park oraz budynki służące obsłudze siedziby, a po drugiej stronie drogi rozwijał się rozległy folwark. Ten związek części mieszkalnej, ogrodowej i gospodarczej określał układ majątku i jego miejsce w przestrzeni wsi.

Kolejne pokolenie

W 1848 roku dobra odziedziczył syn Magnusa, Theodor Bernhard von Oelsen. Kontynuował on powiększanie majątku. Przedwojenny opis podaje, że w 1850 roku dokupił ziemię, a następnie na zagospodarowanych terenach leśnych utworzył dwa nowe folwarki i przeprowadził znaczne melioracje. Źródło nie podaje nazw tych folwarków ani dokładnych dat ich założenia.

Rozwój posiadłości zmieniał zatem również jej otoczenie. Część lasów przeznaczano pod użytkowanie rolnicze, a nowe gospodarstwa tworzyły kolejne miejsca organizacji pracy poza głównym folwarkiem w Witnicy.

Według opisu z 1926 roku po śmierci Theodora Bernharda majątek przeszedł w 1875 roku na jego syna, Alfreda von Oelsena. To z jego okresem własności wiążą się przebudowa pałacu u schyłku lat siedemdziesiątych i dalsze powiększanie rodzinnych posiadłości.

W tej chronologii pozostaje jednak rozbieżność. Peter von Oelsen, opisując wizytę w Witnicy 14 kwietnia 1974 roku, odnotował kamień pamiątkowy swojego pradziadka Theodora von Oelsena z datami 1802–1862. Wspomnienie to nie pozwala samo w sobie zmienić daty przejęcia dóbr przez Alfreda, ale oznacza, że rok śmierci Theodora wymaga dalszego sprawdzenia.

Wielki majątek ziemski

Jednym z najcenniejszych źródeł do poznania gospodarki Vietnitz jest zestawienie właścicieli majątków ziemskich prowincji Brandenburgia opublikowane w 1879 roku. Wpis dotyczący Witnicy wymienia barona von Oelsena jako właściciela i podaje 1910 hektarów łącznej powierzchni.

Rodzaj gruntów według zestawienia z 1879 roku	Powierzchnia
Grunty orne	1313 ha
Łąki	153 ha
Pastwiska	27 ha
Lasy	313 ha
Wody	104 ha
Łącznie	1910 ha

Największą część dóbr zajmowały pola uprawne, lecz istotny udział miały także lasy. Zestawienie uwzględnia również łąki, pastwiska i wody.

W rubryce zakładów przemysłowych zapisano gorzelnię i młyn parowy — „Brennerei und Dampfmühle”. Było to gospodarcze zaplecze dużej posiadłości rolnej, łączącej uprawę ziemi z przetwórstwem.

Pałac stanowił jej najbardziej reprezentacyjny element, ale za utrzymaniem rezydencji stała znacznie rozleglejsza działalność.

Gospodarka majątku była jednak narażona również na dotkliwe straty. Raport weterynaryjny obejmujący okres od 1 kwietnia 1879 do 31 marca 1880 roku wymienia Witnicę wraz z folwarkiem Charlottenhof wśród posiadłości, w których zaraza płucna bydła, określona jako „Lungenseuche”, niemal całkowicie wyniszczyła pogłowie. Opis dotyczy grupy majątków i nie podaje osobnej liczby utraconych zwierząt dla Witnicy. Jest jednak świadectwem poważnych trudności w hodowli u schyłku lat siedemdziesiątych XIX wieku.

Folwarki poza Witnicą

Majątek obejmował także gospodarstwa położone poza głównym zespołem pałacowo-folwarcznym. Karta ewidencyjna Witniczki, przywołując wykaz z 1929 roku, wymienia pięć folwarków związanych z dobrami w Witnicy: Witniczkę, Młynary, Wisław, Niwkę oraz Mierno, zapisane w dokumentacji jako „Mierna”. Jest to świadectwo z okresu międzywojennego; nie przesądza, że wszystkie te gospodarstwa należały do majątku w niezmienionym składzie przez cały XIX wiek.

Wcześniejszy opis, opublikowany w 1926 roku, wymienia cztery folwarki zewnętrzne: Charlottenhof, Werder, Gehege i Marienau. Mühlberg pojawia się osobno wśród nabytków Alfreda. Wykazy nie przedstawiają więc dóbr w identyczny sposób i nie należy z nich tworzyć jednej listy obowiązującej przez cały XIX wiek.

W przypadku Witniczki, noszącej dawniej nazwę Gehege, dokumentacja pozwala sięgnąć do końca XIX stulecia. Według autora karty folwark widnieje już na mapie z 1888/1890 roku, a najstarszy z zachowanych w czasie sporządzania dokumentacji budynków pochodził z ostatniej ćwierci XIX wieku. Założenie folwarku przez von Oelsenów uznano w karcie za prawdopodobne. Niewielki zespół tworzyły trzy budynki gospodarcze i jeden mieszkalny, rozmieszczone wokół podwórza. W wykazie ujmowano go wspólnie z pobliską leśniczówką Forsthaus Plantage.

Ślad dziewiętnastowiecznej zabudowy Charlottenhof odnotował również Peter von Oelsen podczas odwiedzin 10 kwietnia 1974 roku. Na północnym budynku inwentarskim widział jeszcze napis „v. O. 1865”. Relacja dokumentuje zachowany wówczas napis, choć nie rozstrzyga, czy rok 1865 oznaczał budowę, czy przebudowę obiektu.

Folwark — gospodarcze serce Vietnitz

Materialnym świadectwem tej działalności jest zespół folwarczny po zachodniej stronie drogi, naprzeciw części rezydencjonalnej. Dokumentacja konserwatorska pozwala przyjrzeć się budynkom związanym z hodowlą i przechowywaniem zbiorów.

Oborę przy dzisiejszej ulicy Chojeńskiej datowano na drugą połowę XIX wieku, wiążąc jej powstanie z intensywną rozbudową folwarku. Budynek ustawiono naprzeciw wjazdu do części pałacowej, a jego elewację od strony ulicy opracowano szczególnie starannie. Gospodarcza funkcja nie wykluczała więc dbałości o wygląd zabudowy w otoczeniu rezydencji.

Drugim przykładem jest magazyn zbożowy. Jego dolne partie wzniesiono z kamienia, a wyższe z cegły. Autor karty ewidencyjnej dopuszcza możliwość późniejszego podwyższenia budynku, zaznaczając tym samym, że również zabudowania gospodarcze mogły być stopniowo przekształcane.

Folwark był miejscem codziennej pracy ludzi obsługujących majątek. Dokumentacja zabudowań ukazuje jego materialne zaplecze, a przytoczony wcześniej opis gospodarki z 1812 roku pozwala uzupełnić ten obraz o personel, wynagrodzenia i powinności mieszkańców. Nie określa jednak warunków pracy w całym późniejszym stuleciu.

Park von Oelsenów

W drugiej połowie XIX wieku przekształcano również zielone otoczenie rezydencji. Karta pałacu wskazuje projekt rozbudowy parku z 1873 roku, przypisany projektantowi z Bydgoszczy, zapisanemu w tym dokumencie jako J. Laras..

Park łączył rezydencję z otaczającym krajobrazem. Układ zieleni, otwartych przestrzeni i wód tworzył odmienną część posiadłości niż zabudowane dziedzińce folwarczne. Pełnił funkcję spacerową i reprezentacyjną, a jego powiązanie z pałacem pozostawało jednym z podstawowych elementów całego założenia.

W otoczeniu rezydencji zachowały się też pamiątki po dawnych właścicielach. W zapisie z 9 kwietnia 1974 roku Peter von Oelsen opisał kamień z wyrytym napisem „J. M. v. Oelsen 1775–1848”, upamiętniający jego prapradziadka. To późne świadectwo obecności w parku pamiątki po pokoleniu, które zapoczątkowało dziewiętnastowieczny rozwój majątku.

Zachowane dokumentacje pokazują, że wielkość parku opisywano w różnych granicach. Przytaczanej często powierzchni 22,5 ha nie należy automatycznie przypisywać projektowi z 1873 roku: wartość ta została odnotowana w opracowaniu z 1974 roku.

Wielka przebudowa pałacu

Kilka lat po sporządzeniu projektu parku nastąpiła kolejna rozbudowa rezydencji. Według „Königsberger Kreiskalender” Alfred von Oelsen przebudował i powiększył pałac w latach 1879–1880. Późniejsza karta ewidencyjna wiąże rozbudowę o dwa boczne skrzydła z rokiem 1879.

Prace te były ważnym etapem kształtowania rozłożystej bryły pałacu znanej z późniejszych fotografii. Nie był to jednak ostatni moment zmian: dokumentacja odnotowuje również modernizację w 1928 roku. Przedwojennego wyglądu rezydencji nie należy więc w całości przypisywać jednej dziewiętnastowiecznej przebudowie.

Projekt parku, rozbudowa pałacu i rozwój folwarku pokazują skalę przemian zachodzących w majątku w drugiej połowie stulecia.

Rodzina i miejscowy kościół

Związek właścicieli z Witnicą obejmował także opiekę nad miejscowym kościołem. Według opisu z 1926 roku w 1845 roku patron ufundował nowe organy. Autor wspomina również przylegającą do kościoła kaplicę grobową von Oelsenów wzniesioną około 1830 roku. Kościół był więc związany z rodem zarówno przez jego patronat, jak i przez miejsce rodzinnych pochówków.

Kolej dociera do Vietnitz

Zmiany nie ograniczały się do samej posiadłości. W kwietniu 1875 roku w „Zeitung des Vereins Deutscher Eisenbahnverwaltungen” ogłoszono przetarg na roboty ziemne, skarpy i obiekty inżynieryjne na odcinku Vietnitz–Königsberg, prowadzącym z Witnicy w stronę dzisiejszej Chojny.

Kolej udostępniano etapami. 15 października 1876 roku odcinek Bärwalde–Königsberg, obejmujący stację Vietnitz, otwarto dla przewozów całowagonowych, czyli przesyłek towarowych zajmujących cały wagon. 16 listopada 1876 roku na trasie Küstrin–Königsberg uruchomiono także przewozy pasażerów, bagażu, zwierząt i drobnicy, czyli mniejszych przesyłek towarowych. Stacja Vietnitz, znana później jako Witnica Chojeńska, obsługiwała zatem towary już miesiąc przed rozpoczęciem ruchu pasażerskiego.

Już zestawienie z 1879 roku wymienia miejscowość wśród stacji linii prowadzącej przez powiat w kierunku Szczecina. Przy wpisie majątku widnieje oznaczenie „Vietnitz P.T.E.”, wskazujące miejscową obsługę pocztową, telegraficzną i kolejową.

Dostęp do kolei rozszerzał możliwości podróżowania i przewozu towarów. Dla dużego majątku rolnego tworzył dogodne warunki kontaktu z dalszymi rynkami. Sam wykaz nie podaje jednak wielkości przewozów z Vietnitz ani nie oznacza, że stacja kolejowa była prywatną własnością von Oelsenów.

Vietnitz u schyłku XIX wieku

Pod koniec stulecia Witnica była ośrodkiem rozległej posiadłości ziemskiej. Rozbudowanej rezydencji towarzyszyły park i folwark, a gospodarka majątku obejmowała pola, łąki, pastwiska, lasy, wody oraz zakłady przetwórcze. Miejscowość miała już dostęp do sieci kolejowej.

Alfred kontynuował powiększanie rodzinnej własności także poza najbliższym otoczeniem Witnicy. Przedwojenny opis wymienia zakup dóbr Mühlberg koło Schildendorf, a następnie, w 1897 roku, majątku Zernikow — dzisiejszego Czernikowa — w powiecie myśliborskim (Soldin). Były to kolejne posiadłości właściciela; ich powierzchni nie należy automatycznie doliczać do areału Vietnitz podanego w zestawieniu z 1879 roku.

Dokumentacja pałacu w Czernikowie przedstawia jednak przejęcie tamtejszych dóbr odmiennie: wskazuje Piotra von Oelsena i rok 1896. Oba przekazy łączą Czerników z rodziną u schyłku XIX wieku, lecz różnią się datą i osobą nabywcy. Rozbieżność ta pozostaje do wyjaśnienia. Czerników należy w tym opisie traktować jako osobny majątek związany z rodem, a nie kolejny folwark wymieniony w wykazie dóbr Witnicy.

Historia von Oelsenów w Witnicy trwała również w następnym stuleciu. Jej dziewiętnastowieczny rozdział pozostawił jednak szczególnie wyraźny ślad w przestrzeni miejscowości.

Dziedzictwo XIX wieku

Dawny majątek nie zachował się w całości, ale jego ślady nadal są obecne w Witnicy. Ruiny pałacu, park i zabudowania folwarczne przypominają o czasach, gdy ta część wsi stanowiła siedzibę von Oelsenów i ośrodek rozległego gospodarstwa. W XIX wieku kolejne pokolenia rodziny powiększały dobra i przekształcały ich otoczenie, nadając mu układ czytelny do dziś.

Z tym miejscem wiązało się życie właścicieli, pracowników majątku i ich rodzin. Zachowane dokumenty, fotografie oraz rodzinne wspomnienia pozwalają stopniowo poznawać ich losy i lepiej rozumieć dawną Witnicę. Dzięki nim historia pałacu, parku i folwarku nabiera także ludzkiego wymiaru — staje się opowieścią o miejscu, które dla kolejnych pokoleń było domem.