Zanim powstała Witnica

Historia okolic Witnicy sięga znacznie dalej niż pierwsze wzmianki o wsi. Fragmenty ceramiki, pozostałości osad i grodziska świadczą o obecności ludzi na tych terenach na długo przed pojawieniem się nazwy miejscowości w średniowiecznych dokumentach. Najstarsze znaleziska przypisano epoce kamienia i starożytności. Z wczesnego średniowiecza pochodzą pozostałości osad oraz dwa grodziska datowane na IX–XII wiek .

Nie oznacza to, że sama wieś istniała już w tak odległych czasach. Jej okolice były jednak zamieszkane na długo przed początkiem pisanej historii Witnicy.

Krajobraz okolic Witnicy

Badania okolic Witnicy prowadzono w ramach Archeologicznego Zdjęcia Polski (AZP), ogólnopolskiego programu ewidencji stanowisk archeologicznych. Obejmowały dwa sąsiednie arkusze: 41-05 oraz 42-05.

Witnica leży w obrębie polodowcowego krajobrazu Pojezierza Myśliborskiego. Wzniesienia przeplatają się tu z obniżeniami terenu, niewielkimi zbiornikami wodnymi, ciekami i obszarami podmokłymi. Dokumentacja badań zwraca też uwagę na zróżnicowanie gleb .

Badania archeologiczne z 1993 roku

Jesienią 1993 roku badania na arkuszu AZP 42-05 prowadzili Krzysztof Kowalski, Dorota Kozłowska, Przemysław Krajewski i Antoni Porzeziński. Prace terenowe poprzedzili przeglądem archiwów, publikacji i wcześniej zgromadzonych zabytków.

Były to przede wszystkim badania powierzchniowe: archeolodzy przemierzali pola i inne dostępne tereny, odnotowując zabytki widoczne na powierzchni ziemi.

Podczas tych prac odkryto 46 nowych stanowisk archeologicznych. W zestawieniu dla całego arkusza, uwzględniającym również wcześniejsze odkrycia, odnotowano 42 ślady osadnicze, 13 punktów osadniczych i 22 osady.

Do samej Witnicy przypisano na tym arkuszu osiem stanowisk, oznaczonych numerami 46–53.

Osiem stanowisk wokół Witnicy

Znaleziska ze stanowisk 46–53 obejmują okres od epoki kamienia po XVII wiek.

Stanowisko	Numer stanowiska w Witnicy	Datowanie znalezisk
46	11	starożytność, prawdopodobnie okres halsztacki
47	12	VIII–IX w.; XIII–XIV w.
48	13	XVII w.
49	14	epoka kamienia; starożytność
50	15	starożytność
51	16	XIV–XV w.
52	17	epoka kamienia; starożytność; X–XI w.; XVI w.
53	18	starożytność

Na części stanowisk zachowały się znaleziska z kilku odległych od siebie epok. Szczególnie wyraźnie widać to na stanowisku 52, gdzie odnotowano materiał od epoki kamienia aż po XVI wiek.

Dwa fragmenty ceramiki

Zachowana karta ewidencyjna pozwala bliżej przyjrzeć się jednemu z tych odkryć.

Na stanowisku Witnica 11 / AZP 42-05/46 znaleziono zaledwie dwa fragmenty ceramiki. Miejsce określono jako „ślad osadniczy”, a wiek znalezisk zapisano słowami „starożytność — hallstatt?”.

Ceramikę wstępnie powiązano więc z okresem halsztackim, czyli wczesną epoką żelaza. Znak zapytania przy datowaniu wskazuje jednak, że nie było ono pewne. Tak niewielkie znalezisko nie wystarcza też do potwierdzenia osady z tego okresu.

Ślady z epoki kamienia

Na stanowiskach 49 i 52 odnotowano jeszcze starsze znaleziska. W wykazie oznaczono je skrótem EK, czyli epoka kamienia.

Znaleziska te należą do najdawniejszych śladów obecności człowieka odnotowanych w okolicach Witnicy. Wykazy AZP nie podają ich dokładniejszego wieku ani przynależności do konkretnej kultury archeologicznej. Wiadomości o miejscowych odkryciach z epoki kamienia pojawiały się jednak już znacznie wcześniej — w publikacjach z XIX wieku.

Pradziejowy pucharek z Witnicy

O znaleziskach z Witnicy pisano już pod koniec XIX wieku. W 1898 roku Karl Brunner opublikował w pracy Die steinzeitliche Keramik in der Mark Brandenburg opis i rysunek niewielkiego naczynia znalezionego w miejscowości zapisanej jako Vietnitz w powiecie Königsberg, czyli w dzisiejszej Witnicy. Pucharek przedstawiono na rycinie 50, na stronie 19.

Naczynie było zdobione odciskami sznura i miało niewielki występ ułatwiający chwytanie. Według opisu znaleziono je wśród pozostałości węgla, razem z dużym kamiennym młotem, w którym nie wykonano jeszcze otworu. W objaśnieniu ryciny Brunner podał także dawny numer inwentarza muzealnego pucharka: I 4472.

Ten dawny rysunek pozwala zobaczyć konkretny przedmiot pochodzący z Witnicy. Uzupełnia krótkie zapisy w późniejszych wykazach archeologicznych: obok numerów stanowisk i ogólnych określeń epok pojawia się kształt naczynia oraz ślad pracy człowieka, który je ozdobił.

Brunner zaliczył znalezisko do zabytków epoki kamienia. Dokładniejsze datowanie oraz jego dawną interpretację jako pozostałości pochówku trzeba jeszcze sprawdzić w nowszych opracowaniach. Na podstawie samego opisu nie można też przypisać pucharka do któregoś ze stanowisk oznaczonych podczas badań AZP.

Osady z VIII–XI wieku

Wyraźniejszy obraz osadnictwa przynoszą znaleziska wczesnośredniowieczne ze stanowisk 47 i 52.

Na stanowisku 47 rozpoznano osadę z VIII–IX wieku oraz późniejsze znaleziska z XIII–XIV wieku. Z kolei na stanowisku 52 zachowały się między innymi pozostałości osady z X–XI wieku.

W sprawozdaniu z badań obie osady wyróżniono ze względu na dobry stan zachowania i duże znaczenie dla dalszych badań nad wczesnym średniowieczem.

Osady istniały zatem w okolicach późniejszej Witnicy już kilka stuleci przed pierwszymi znanymi dokumentami dotyczącymi wsi.

Dwa grodziska nad Jeziorem Mierno

Na sąsiednim arkuszu, AZP 41-05, do Witnicy przypisano jeszcze dwa stanowiska. Oba znajdują się nad Jeziorem Mierno.

Są to dwa grodziska datowane na IX–XII wiek. W sprawozdaniu z badań opisał je Tadeusz Galiński, zaznaczając, że były już wcześniej znane. W wykazie oba przypisano do Witnicy w gminie Moryń.

Grodziska, czyli pozostałości dawnych umocnionych grodów, uzupełniają obraz okolicy znany ze śladów osad otwartych.

Dla jednego z tych miejsc, oznaczonego jako Witnica 2 / AZP 41-05/2, zachowała się karta ewidencyjna. Zapisano w niej, że jest to grodzisko z wczesnego średniowiecza, datowane na IX–XII wiek.

Według karty grodzisko wpisano 10 listopada 1971 roku do rejestru zabytków dawnego województwa szczecińskiego pod numerem 698. W dokumencie wskazano działkę nr 81/3 w obrębie Witnica.

Na odwrocie karty umieszczono mapę w skali 1:10 000 z zaznaczoną lokalizacją grodziska.

Czy osady i grody były ze sobą związane?

Osady z VIII–IX i X–XI wieku oraz dwa grodziska datowane na IX–XII wiek mogły częściowo funkcjonować równocześnie .

Nasuwa się pytanie o związki między osadami a pobliskimi grodami. Dotychczasowe rozpoznanie nie pozwala ich ustalić. Nie wiemy też, czy z któregoś z tych miejsc rozwinęła się późniejsza Witnica.

Zanim Witnica pojawiła się w dokumentach, w jej okolicy istniały już osady i grody.

Miejsce wybierane wielokrotnie

Szczególnie ciekawe jest stanowisko 52. Znaleziono tu ślady z epoki kamienia, pozostałości osady ze starożytności o nieustalonym dokładnie wieku, osady z X–XI wieku oraz ślad obecności człowieka z XVI wieku.

To samo miejsce wykorzystywano więc w różnych epokach, choć kolejne okresy osadnictwa mogły dzielić setki, a nawet tysiące lat.

Wzgórze ze złotą kołyską

Z dawnymi śladami w krajobrazie wiązały się również miejscowe podania. W 1887 roku E. Handtmann wspomniał o wzgórzu na pograniczu terenów Nordhausen, Bellgen i Vietnitz, nazywanym przez mieszkańców Kapitzenberg lub Käewitzenberg. Według podania miała się w nim kryć złota kołyska. Autor zapamiętał też kamienie, które widział tam w 1865 roku i uznał za pozostałość dawnego grobu. Dokładnego położenie tego miejsca nie jest znane.

Zanim pojawiła się nazwa

Nie znamy nazw tych osad ani losów ich mieszkańców. Zachowane ślady pokazują jednak, że okolice Witnicy mają długą historię, której dokumenty pisane obejmują tylko późniejszą część. Po najstarszych znaleziskach pojawiają się osady z VIII–IX i X–XI wieku oraz grodziska datowane na IX–XII wiek. Materiały z XIII–XV wieku pochodzą już z czasów, dla których odkrycia archeologiczne można zestawiać ze źródłami pisanymi .

Pierwsza wzmianka o Witnicy otwiera więc kolejny etap poznawania jej przeszłości. Od tego momentu obok znalezisk archeologicznych pojawiają się dokumenty, które pozwalają śledzić dzieje średniowiecznej wsi.