Najstarsza Witnica. Od średniowiecznych wzmianek do 1805 roku

Średniowieczna nazwa, stare jeziora, kamienny kościół i kolejne rodziny władające majątkiem — z tych śladów poznajemy najstarsze dzieje Witnicy. Przez stulecia zmieniali się jej właściciele, powiększały się dobra, a historia wsi splatała się z losami pobliskich miejscowości. W 1805 roku rozpoczął się kolejny rozdział: Witnica znalazła się w rękach von Oelsenów.

Vitenitz — najstarszy ślad nazwy

W dawnych opracowaniach początki pisanej historii Witnicy wiązano z 1248 rokiem i nazwą Vitenitz. Taką informację zamieszczono również w krótkim tekście „Vietnitz”, opublikowanym w „Kreis-Kalender” z 1926 roku.

Ślad tej nazwy pojawia się w historii jezior należących do cystersów z Lehnin. Pastor dr Lichterfeld, autor opisu pobliskiego Nordhausen, przywołał dokument z 29 marca 1248 roku. Według jego relacji biskup Wilhelm z Kamienia potwierdził wówczas klasztorowi prawo pobierania dziesięcin z 250 łanów oraz posiadanie jezior „Vitenitz und Narst” wraz z otaczającymi je łąkami, pastwiskami i innymi użytkami.

W opracowaniach pojawiają się przy tym dwie daty: 1247 i 1248. Nazwa Vitenitz była więc znana w połowie XIII wieku, choć dokładnej daty powstania samej wsi nie znamy.

Klasztor, margrabiowie i jeziora

Lichterfeld łączył rozwój średniowiecznej Witnicy z działalnością cystersów, podobnie jak dzieje pobliskich Nordhausen, Jädickendorf i Woltersdorf. Jego zdaniem w Vietnitz mnisi zastali ślady wcześniejszego osadnictwa słowiańskiego.

Według tego samego autora w 1258 roku Witnica wraz z Nordhausen, Belgen i jedną trzecią Woltersdorf przeszła pod władzę margrabiów Jana I i Ottona III. W zamian cystersi mieli otrzymać dobra Gütergotz w Marchii Środkowej.

Osobną sprawą były prawa do jezior. Lichterfeld podaje, że w 1306 roku miasto Moryń otrzymało prawa do kilku z nich, w tym Vietnitzer See i Guthus-See. Korzystanie z nich wiązało się ze świadczeniami na rzecz margrabiów.

Kościół i wieś w średniowieczu

W 1337 roku kościół w Witnicy był prawdopodobnie siedzibą parafii. Później stał się filią kościoła w Butterfelde. Autorzy dawnego inwentarza zabytków „Die Kunstdenkmäler des Kreises Königsberg (Neumark)” przypuszczali, że zmiana nastąpiła za sprawą rodziny von Sack.

Pierwotny kościół był kamienną budowlą bez wieży. W tym samym opracowaniu datowano go na XIII–XIV wiek. Zachowane mury należą do najstarszych świadectw dziejów wsi.

Vietnitz w rękach rodu von Sack

Związek von Sacków z Witnicą trwał kilka stuleci. W 1450 roku Henning von Sack, opiekun synów zmarłego brata Sandera, wraz ze Straussami pośredniczył w sporze Blocków z cystersami z Chorin. Chodziło o granicę między jeziorem Witnica a polami Godkowa.

Jak podaje dawny inwentarz zabytków, jeszcze w 1466 roku część dóbr w Witnicy należała do mieszczan. W 1499 roku przedstawiciele Sacków z Przyjezierza i Witnicy składali hołd nowemu elektorowi, a w 1500 roku ród posiadał już całą Witnicę w lennie.

Jeziora i folwark Sacków

W 1512 roku Zygmunt Młodszy von Sack uzyskał prawo połowu ryb i ścinania trzciny na jeziorach Witnickie Małe, Witnickie Duże i Narost. Rok później wraz z kuzynem Klausem wszedł w spór z cystersami z Chorin. Zatarg trwał w latach 1513–1514 i dotyczył między innymi dochodów z Witnicy.

Dokumenty z drugiej połowy XVI wieku mówią więcej o ziemi i pracy mieszkańców. W 1572 roku witniccy chłopi zeznawali, że uprawiają 11 łanów oraz kolejnych 6 należących do folwarku mleczarskiego Zygmunta. Kontrola z 1588 roku odnotowała, że folwark powiększono wcześniej o dwie części chłopskiej ziemi, każdą po 3 łany.

Według dawnego inwentarza zabytków w 1718 roku posiadłości Sacków w Witnicy obejmowały 42 włóki.

Do rodziny należały też dobra poza Witnicą. Listy lenne z 1689 i 1713 roku, przywołane w opisie z 1926 roku, potwierdzały posiadanie Vietnitz oraz części majątku rycerskiego Blessin nad Odrą. Pierwszy dokument pochodził z czasów elektora brandenburskiego Fryderyka III, drugi — króla Prus Fryderyka Wilhelma I.

Z dobrami nadodrzańskimi wiąże się również działalność Georga Friedricha von Sacka z Vietnitz. 19 kwietnia 1765 roku wydał on regulamin dla Adlig Neu Reetz. Informację tę zachował późniejszy opis miejscowości.

XVIII wiek — zmiany właścicieli

Pod koniec XVIII wieku Witnica przeszła w ręce kolejnych rodzin. Według opisu z 1926 roku w 1781 roku majątek kupił Adolph Friedrich von Buch-Stolpe, tajny radca legacyjny. Zgodę na sprzedaż wyrazili także męscy krewni von Sacków, którym przysługiwały prawa do lenna.

W 1792 roku von Buch-Stolpe sprzedał Vietnitz Wilhelmowi Ludwigowi von Sydow. Nowy właściciel pełnił urząd landrata, stojąc na czele administracji powiatowej.

Von Sydow występuje też w dokumencie z 30 lipca 1799 roku, dotyczącym budowy domu przy kuźni w Alt Blessin i przekazania parceli. Przy jego nazwisku wymieniono Stolzenfelde, Vietnitz i czwartą część Blessin. Związki witnickiego majątku z dobrami nad Odrą utrzymały się więc również po zmianie właścicieli.

Rok 1805 — początek epoki von Oelsenów

Kolejna sprzedaż odbyła się już w rodzinie. Według opisu z 1926 roku w 1805 roku Wilhelm Ludwig von Sydow sprzedał Vietnitz swojemu zięciowi — Johannowi Christianowi Magnusowi, baronowi von Oelsen. Magnus od 1802 roku był mężem Charlotte Wilhelmine Friederike von Sydow z linii ze Stolzenfelde.

Transakcja obejmowała także udział w Blessin, o czym wspomina Rudolf Schmidt w późniejszym opisie gospodarki majątku. Zakup Witnicy rozpoczął długi okres obecności von Oelsenów we wsi.

W następnych pokoleniach von Oelsenowie powiększali dobra, zakładali folwarki i przebudowywali rezydencję. Z ich czasów pochodzi znaczna część opisów, map i fotografii, dzięki którym znamy wygląd dawnej Vietnitz.