Wspomnienia z rodzinnych stron

Frankfurt nad Menem

Drogi Peterze!

Spełniając Twoją prośbę, spisuję w tym liście drobne wspomnienia z rodzinnych stron, którymi niedawno miałem przyjemność dzielić się podczas miłych chwil spędzonych w gronie Twojej uroczej rodziny.

Od ponad stu lat Krahmerów z Belgen łączyły z sąsiadami z Vietnitz więzi sąsiedzkie i gospodarcze. Nigdy nie słyszałem o jakichkolwiek nieporozumieniach ani sporach granicznych. Mój ojciec i jego trzej bracia już jako dzieci byli towarzyszami zabaw synów rodziny Oelsenów. Rzadko brakowało okazji do spotkań towarzyskich, uroczystości rodzinnych i polowań, gdyż z Belgen do Vietnitz było zaledwie około czterech kilometrów, a tamtejsza stacja kolejowa była dla mieszkańców Belgen naturalnym wyborem.

Stacja w Vietnitz — linię kolejową Küstrin–Stettin zbudowano prawdopodobnie dopiero po wojnie 1870–1871 — miała więc szczególnie korzystne położenie komunikacyjne. Pod budowę tej linii zajęto grunty należące do majątku, podobnie jak pod drogę, którą wytyczono mniej więcej w tym samym czasie i która prowadziła wprost przez teren majątku w Vietnitz.

W czasach mojej młodości stacja w Vietnitz odgrywała ważną rolę. Pod względem znaczenia i wielkości była porównywalna ze stacjami w Bärwalde i Königsbergu, miała też mniej więcej taką samą liczbę pracowników. Znajdowała się tam duża restauracja dworcowa z poczekalniami pierwszej i drugiej klasy oraz piwnicą, a do obsługi bagażu zatrudniano dwóch bagażowych.

Ta duża stacja obsługiwała miasto Mohrin, majątki i wsie Guhden, Butterfelde i Wubieser, majątek ziemski Mohrin, zwany „Nowym Światem”, a także Belgen, Nordhausen, Blankenfelde, Schmarfendorf, Wartenberg, Hohenwartenberg, Pätzig, Warnitz, Babin, Rostin, Gossow i Bellin.

Linia kolejowa do Bellin jeszcze wówczas nie istniała, dlatego również tamtejszy majątek i wieś były zdane na stację w Vietnitz.

Stacja w Vietnitz obsługiwała zatem cały ruch pasażerski i towarowy wymienionych miejscowości, położonych w promieniu około trzech do pięciu kilometrów.

Na pociągi pasażerskie przychodzono pieszo albo przyjeżdżano jakimś pojazdem konnym, zwłaszcza na Boże Narodzenie, Wielkanoc i Zielone Świątki.

Ten ruch pojazdów konnych od najwcześniejszej młodości dawał mi wiele okazji do rozwijania wrodzonego zamiłowania do koni i uważnego przyglądania się zaprzęgom.

Były powozy jednokonne i parokonne, a od czasu do czasu także zaprzężone w czwórkę koni: dogkarty, powozy myśliwskie, breki, karety coupé i landa, ze stangretem i służącym w cylindrach, ze skrzyżowanymi ramionami.

Powozy podjeżdżały w okazałym korowodzie przed budynek dworca. Natychmiast przybiegali bagażowi, którzy zajmowali się kuframi i bagażem podręcznym. Podróżni przechodzili następnie do poczekalni, aby czegoś się napić, dopóki urzędnik kolejowy nie oznajmił przyjazdu pociągu.

Właściciele majątków dobierali konie powozowe według mniej lub bardziej charakterystycznych maści. W Vietnitz były to na przykład konie gniade, w Nordhausen — kare, później kasztanowate, w Gossow — srokate, w Warnitz — kasztanowate, w Bellin — jasnogniade, w Belgen, Wartenberg i Hohenwartenberg — srokate, a w Pätzig — konie różnej maści.

Przy większości zaprzęgów można było dostrzec pewną rywalizację o jak najokazalszy wygląd. Swoją rolę odgrywała w tym również broda stangreta.

Moda na gładko ogoloną twarz jeszcze wówczas nie istniała. W cesarskiej marynarce wojennej, a także wśród duchownych, artystów, stangretów i służących broda nadal uchodziła za oznakę stanu lub zawodu.

Telefonów w tamtych czasach w ogóle nie było. Wiadomość o przybyciu wagonów towarowych dostarczali więc piesi posłańcy — rowerów również jeszcze nie było.

Posłaniec otrzymywał za to jedną markę, niezależnie od tego, czy przychodził przy dobrej, czy złej pogodzie, nawet późnym wieczorem.

Oczywiście był też wygodny pokój, cygara i ciepły napój w kuchni dworskiej, a dla urzędników kolejowych — zając na Boże Narodzenie.

W drodze na stację kolejową szczególnie interesowały mnie rozległe łąki parku w Vietnitz, ponieważ już we wczesnym wieku rozwinęła się we mnie pasja łowiecka. Utrzymywano tam bażantarnię — we wczesnych godzinach porannych był to widok, którym można było się zachwycać. Uważnie przyglądałem się również licznym wówczas sarnom, wśród których trafiały się dorodne kozły.

Tak więc przejazd przez Vietnitz, zarówno wczesnym rankiem, jak i po południu, był dla mnie zawsze podróżą do drogich sąsiadów, z którymi nasze rodziny od czasów pradziadków utrzymywały wierne więzi sąsiedzkie, dzieląc radości i smutki.

Moją pierwszą przyjaciółką z dzieciństwa była kochana Waltraut. Jako sześcioletni chłopiec powiedziałem kiedyś: „Waltraut jest moją narzeczoną”.

Jej siostrą Hildą zainteresowałem się dopiero później, gdy Waltraut wyszła już za mąż.

A jakże często ruszałem od granicy naszego majątku w stronę Vietnitz „Frühstücks- oder Vesper-Galopp” — „galopem na śniadanie albo podwieczorek”, jak można by nazwać tę ochoczą jazdę na myśl o czekającym nas posiłku.

Kiedy siostry dorosły, urządzano amatorskie przedstawienia teatralne, w których brały udział także moje siostry.

Urodziny naszych rodziców — przypadające 18 i 20 października, 21 listopada oraz 29 sierpnia — oczywiście bardzo często obchodzono wspólnie z sąsiadami z okolicy.

Tradycją naszej rodziny Krahmerów było również spędzanie drugiego dnia Bożego Narodzenia w Vietnitz. Ze szczególną przyjemnością wspominam widok ogromnej choinki, wysokiej zapewne na siedem metrów, sięgającej aż pod sufit wielkiego holu.

Była też pasja łowiecka, którą dzieliły Belgen i Vietnitz. Z mieszkańcami Vietnitz przeżyłem niezliczone przygody na polowaniach. Oglądaliśmy każde parostki kozła i każde poroże jelenia, a także wspólnie uczestniczyliśmy w wielu wesołych spotkaniach myśliwskich na łowiskach licznych sąsiadów i innych przyjaciół.

Mógłbym napisać o tym całe tomy, gdyby pisanie przychodziło mi łatwiej i gdybym miał na to czas.

Domy w Vietnitz i Belgen łączyły nie tylko te wszystkie wyprawy, lecz także wzajemne więzi rodziców chrzestnych i chrześniaków. Moja matka była więc matką chrzestną kochanego Petera, ja zaś ojcem chrzestnym tego, kto poprosił o napisanie tego listu, oraz Hildebranda, syna Waltraut. W jego chrzcie w Scharfenstein uczestniczyliśmy razem z dziadkiem z Vietnitz.

Jako młody chłopak z sąsiedztwa po porannej przejażdżce konnej często zostawałem na śniadaniu w Vietnitz u „Mütterchen und Väterchen Oelsen” — „Mateczki i Ojczulka Oelsen”. Później mogłem objeżdżać z nim majątek i słuchać jego uwag o gospodarowaniu, które tak bardzo mnie interesowały.

Wracałem do domu z wieloma dobrymi radami na dalsze życie.

Dziadek był rzeczywiście człowiekiem bardzo dalekowzrocznym w sprawach rolnictwa i można się było od niego wiele nauczyć. Również w terenie i na łowisku potrafił dostrzec wiele z daleka.

Pewnego razu, kiedy znów objeżdżaliśmy majątek, zauważył z pewnej odległości na pryzmie kompostu srebrny widelec ze swojej eleganckiej zastawy stołowej, z wygrawerowanym herbem rodowym.

Muszę dodać, że z pewnością nie został on umyślnie wyrzucony przez osoby zajmujące się domem.

Bardzo troszczył się o swoich pracowników, dbał o zapewnienie im dobrych mieszkań i urządzeń sanitarnych, a także założył Hedwig-Stift, którym kierowała siostra Hedwig.

Kiedy mój ojciec, pełniący honorowo funkcję prezesa Izby Rolniczej, egzaminował doktora Lonicera, ubiegającego się o stanowisko lekarza kasy chorych, i objaśniał mu jego obowiązki, szczególnie gorąco polecił jego opiece Vietnitz.

Odtąd lekarz przyjeżdżał o ustalonych porach, a ze stacji w Vietnitz odbierał go prawdziwy oryginał wśród stangretów, Robert Zeitz, który obwoził go po rozległym majątku.

Doktor Lonicer najwyraźniej nie miał zwyczaju dawania napiwków, co nie podobało się Robertowi. Kiedy tylko nadarzała się okazja, Robert zatrzymywał więc powóz tak, aby wysiadający doktor musiał wdepnąć prosto w kałużę. Później jednak, po rozmowie na ten temat, praktyka ta ustała.

Robert, sam będący sprawnym stangretem i właścicielem ładnego kawałka ziemi, musiał w końcu ustąpić miejsca pierwszemu stangretowi Wegenerowi. Objął następnie posadę stangreta u Levetzowa w Gossow, gdzie cieszył się wyjątkowym zaufaniem.

Kiedy pewnego razu przyjechałem do Gossow, Robert na polecenie swojego pracodawcy wypuszczał gołębie pocztowe sprowadzone z Czech. Zapytałem go, czemu to służy. Odpowiedział: „Właściwie sam nie wiem. Kupuje gołębie i pozwala im odlecieć!”.

Podczas wystawnego obiadu w Vietnitz służący Johann otrzymał od barona polecenie, by nalewać wino z butelki leżącej w koszyku tylko tym panom, którzy potrafili je docenić i podać jego nazwę.

Anton Schulenburg, znający oszczędność swojego szwagra, chciał oczywiście dostać jeszcze trochę wina z tej butelki. Wówczas służący Johann powiedział głośno, przy całym towarzystwie: „Pan baron polecił mi tak nalewać, żeby wystarczyła ta jedna butelka”.

W sieni pałacu dziadek ustawił wagę bagażową, a właściwie wagę osobową. Sprawdzano na niej bagaże wyjeżdżających członków rodziny, ponieważ każdy podróżny mógł przewieźć koleją bez dodatkowych opłat 25 kilogramów bagażu. Wszystko ponad ten limit trzeba było wyjąć i zabrać do przedziału jako bagaż podręczny.

Podróżowano z mnóstwem bagażu i wielkimi kuframi na odpowiednią garderobę.

Dziadek był zbyt oszczędny, by płacić za nadbagaż. Jednak tak samo, jak w drobnych sprawach był oszczędny, w wielkich okazywał hojność. Hojnie obdarowywał więc na Boże Narodzenie i w środku lata, wspierając również szlachetne cele.

Nasza siostra Annemarie bardzo troszczyła się o potrzebujących i podjęła się opieki nad ubogą dziewczyną, która w wypadku straciła obie nogi.

Kiedy poprosiła Twojego dziadka o pomoc, ofiarował parę nowych protez, ku wielkiej radości wszystkich trojga.

W Pätzig, podczas wielkiego polowania na grubą zwierzynę, towarzyszyłem mojemu sąsiadowi jako strzelec. Po zakończeniu pędzenia miałem odebrać barona z jego stanowiska.

Gdy się zbliżyłem, zastałem go z dwoma naganiaczami, jak pilnie przeszukiwał leżące na ziemi liście w poszukiwaniu cygara, które wypadło mu z papierowej cygarniczki.

Z cygara pozostał już tylko maleńki niedopałek. Kiedy naganiacz go odnalazł, powiedział: „Pan baron naprawdę nie musiał zadawać sobie tyle trudu dla takiego maleńkiego niedopałka!”.

W nagrodę szczęśliwy znalazca otrzymał śniadaniowe kanapki barona, choć ten zapewne sam chętnie by je zjadł.

Baron cieszył się jednak, że będzie mógł wypalić resztkę cygara do samego końca, a naganiacz otrzymał kolejną lekcję oszczędności.

Kiedy Twoja ciotka Waltraut się zaręczyła i podczas przejażdżki pokazywano rodzinie Einsiedelów łowiska, wypełniony pasażerami brek — duży powóz konny — ugrzązł na podmokłych łąkach przy granicy z Belgen.

Przypadkiem zauważyli to furmani z Belgen, którzy właśnie rozładowali wóz na stacji w Vietnitz. Pospieszyli z pomocą, za którą mieli następnie otrzymać nagrodę.

Baron sięgnął do kieszeni i wyjął złotą monetę, która jego zdaniem była nieco zbyt wysoką nagrodą — w tamtych czasach w obiegu znajdowały się jeszcze złote monety dziesięcio- i dwudziestomarkowe. Podawał ją kolejno współpasażerom w nadziei, że ktoś będzie mógł mu ją rozmienić.

W końcu szczęśliwa narzeczona powiedziała: „Och, daj mu już tę złotą monetę!”.

Niedługo po pierwszej wojnie światowej, latem, podczas transportu bydła związanego z folwarkiem Hohen-Kränig uciekła trzyletnia jałówka należąca do pana von Humberta.

Próby zapędzenia jej z powrotem do stada nie powiodły się i zniknęła w lesie.

Kiedy nie udało się jej odnaleźć, w gazecie w Königsbergu ukazało się ogłoszenie obiecujące sto marek nagrody temu, kto sprowadzi zwierzę z powrotem.

Przez wiele miesięcy od czasu do czasu zauważano jej duże tropy, które brano nawet za ślady łosia, lecz samego zwierzęcia nigdzie nie było widać.

Potem nadeszła zima. Nadleśniczy Nolte z Vietnitz dostrzegł ją w okolicach Gellener See i Kienheide i zaczął ją dokarmiać.

Gdy pożywienia zaczęło brakować, pojawiała się w miejscach dokarmiania zwierzyny, ale zawsze tylko nocą. Poza tym pozostawała całkowicie ukryta w trzcinach i zaroślach.

Nolte stopniowo i umiejętnie grodził miejsce dokarmiania. Zauważyłem jego działania podczas moich konnych przejażdżek i zainteresowałem się sprawą.

Pewnego ranka zwierzę, które zdążyło już zupełnie zdziczeć, zostało schwytane w zagrodzie za zamkniętą bramą pułapki.

Na szczęście ogrodzenie było na tyle mocne, że wytrzymało gwałtowne próby wydostania się na wolność, choć wobec ludzi jałówka zachowywała się bardzo agresywnie.

Po długich naradach z zarządem majątku w Vietnitz leśniczy Nolte poprosił mnie, abym przyjechał i służył im radą.

Nie trzeba mi było tego dwa razy powtarzać.

Zdobyłem wóz do przewozu bydła od handlarza Wintera z Bärwalde i poleciłem kołodziejowi z Belgen wzmocnić go tak, by powstała możliwie najsolidniejsza klatka. Następnie zaprzęgłem dwa moje najlepsze konie powozowe i wraz z siedzącą obok mnie ośmioletnią córką Sybille pojechałem na miejsce dokarmiania.

Zdziczałe zwierzę za pomocą drągów wepchnięto do wozu, który podstawiono tyłem pod bramę pułapki.

Dalej wszystko przebiegało zgodnie z planem. Żwawym tempem ruszyliśmy przez las, przez Jädickendorf i Königsberg, do Hohen-Kränig.

Po szybkiej, trwającej około dwóch godzin jeździe dostarczyliśmy zwierzę panu von Humbertowi.

W dworze przyjęto nas z wielkim entuzjazmem i radością.

Schwytaną jałówkę odprowadzono do obory, gdzie za pomocą drągów skierowano ją na stanowisko. Uradowany oborowy przyjął ją „z otwartymi ramionami” i przywiązał na miejscu mocnymi łańcuchami.

Przy pełnym żłobie znów z wielkim apetytem zajadała dobrze znaną papkę paszową (Schlampe) i wkrótce na nowo przywykła do porządku panującego w oborze.

W następnym roku została matką zdrowego cielęcia.

Kiedy Sybille i ja zjedliśmy znakomity obiad, a ja podzieliłem się z leśniczym Noltem nagrodą w wysokości stu marek, wyruszyliśmy w drogę powrotną.

Leśniczy Nolte był bardzo zdolny, lecz dla mojego kochanego ojca stanowił dość kłopotliwego podwładnego.

Jego poprzednikiem był leśniczy Lissack, którego syn uczęszczał ze mną do gimnazjum w Königsbergu.

Chciałeś też wiedzieć, co pamiętam o Twojej praprababci.

Jako wdowa mieszkała samotnie w willi, którą zbudowano dla niej w Königsbergu, a po jej śmierci kupił ją doktor Nimpsch.

Pamiętam tylko, że raz odwiedziłem ją tam z moją matką.

Później byłem również u doktora Nimpscha, aby usunąć ząb. Strasznie się bałem, a ponieważ wstydziłem się przed ojcem, przywiązano mnie do krzesła.

Ingeborg Saldern, późniejsza pani von Mutius, gościła u mojej siostry Elisabeth. Podczas gry w kręgle została uderzona kulą w głowę, tak że trzeba było szukać pomocy lekarskiej u doktora Nimpscha.

W drodze do Königsbergu ojciec obiecał mi w nagrodę torebkę czereśni, jeżeli oboje będziemy dzielni u lekarza.

Cóż, czereśnie dostała Ingeborg, a mnie pozostało zaglądać do pustej torebki.

Po wyrwaniu zęba i tak nie miałem ochoty na czereśnie.

Najserdeczniejsze pozdrowienia,

Twój ojciec chrzestny