Wspomnienia z Vietnitz

Grönau, Luty 27, 2001

Drogi Peterze,

Jakiś czas temu poprosiłeś mnie, żebym spisał wspomnienia z dzieciństwa i młodości w Vietnitz. Spróbuję teraz to zrobić. Proszę jednak, nie oczekuj zbyt wiele i pamiętaj także, że mieszkałem w Vietnitz tylko przez osiem lat. W 1938 roku, bezpośrednio po ukończeniu szkoły średniej, rozpocząłem praktykę rolniczą, podczas gdy moi rodzice i siostry nadal mieszkali w Vietnitz, aż do 1942 roku. Pewne rzeczy z pewnością już zapomniałem, a niektóre są zapewne mało istotne.

Przyjechaliśmy do Vietnitz 1 lipca 1930 roku. Wozy z meblami stały jeszcze przed naszym domem i trwał rozładunek, kiedy od strony pałacu podszedł bardzo wysoki pan, prowadząc za rękę małego chłopca. Był to właściciel, baron von Oelsen, ze swoim synem Peterem. Przywitali nas.

Tak po raz pierwszy zetknąłem się z Twoją rodziną. Oczywiście nie wiedzieliśmy wtedy, że właśnie tego dnia przypadały Twoje urodziny.

Później, przez kolejne lata, miałem jeszcze wiele okazji, żeby lepiej poznać Twoją rodzinę. Kiedy moich rodziców zapraszano do Waszego domu, czasem pozwalano nam pójść razem z nimi. Szczególne wrażenie zawsze robił na mnie bufet. Można było zjeść tyle kiełbasek, ile się chciało, a ja zawsze chętnie z tego korzystałem!

A w okresie Bożego Narodzenia w holu stała u Was wspaniała, wielka choinka. Świece na górnych gałęziach zapalano długim kijem, a później gaszono przytwierdzonym do niego wydrążonym ziemniakiem.

Na Wielkanoc w Vietnitz panował zwyczaj, że dzieci zawczasu przynosiły do domu gałązki brzozy i stawiały je w ciepłych pokojach, żeby wypuściły pąki i małe zielone listki. A w niedzielny poranek wielkanocny wchodziliśmy do sypialni rodziców, kiedy jeszcze leżeli w łóżku, i smagaliśmy ich brzozowymi witkami, mówiąc:

„Stüpp, stüpp, wielkanocne jajko,
jeśli nie dasz mi wielkanocnego jajka,
rozbiję ci łóżko na dwoje!”.

Wtedy dostawaliśmy pierwsze wielkanocne jajka. Zapewne tak samo robiły wszystkie dzieci w całej wsi.

O określonej porze wszystkie wiejskie dzieci zbierały się przed Waszym pałacem. Twój ojciec wychodził w wysokich butach i brązowym skórzanym płaszczu, a wszystkie dzieci uderzały go brzozowymi witkami, powtarzając tę samą rymowankę. Oczywiście dzięki ubraniu, które go chroniło, nic nie mogło mu się stać. A potem znów wszyscy dostawaliśmy wielkanocne jajka.

Raz jednak widziałem, jak Twój ojciec potknął się i upadł. Dostał wtedy także kilka uderzeń brzozowymi witkami. Trzeba było szybko to przerwać.

W wielkanocne popołudnie cała młodzież ze wsi spotykała się przy wyrobiskach piasku powyżej wsi. Tam urządzano toczenie wielkanocnych jajek.

Jajka ugotowane na bardzo twardo puszczano po torze wytyczonym na zboczu. Za te, które potoczyły się najdalej, przyznawano nagrody. Tuż obok wyrobisk piasku znajdował się mały sosnowo-brzozowy lasek. Lubiliśmy się tam bawić. Zwłaszcza po niskich sosnach wspaniale się wspinało.

Twoi rodzice i starsze siostry zabierali nas czasem także na grzyby do lasów w kierunku Werder. Szczególnie zapamiętałem, że znajdowaliśmy mnóstwo podgrzybków brunatnych i kurek.

Kilka razy brałem też udział jako naganiacz w polowaniach w lesie. Wieczorem upolowaną zwierzynę układano przed pałacem przy świetle pochodni. Wydawało mi się to jakoś bardzo uroczyste.

Pewnego razu gościł u Was również sędziwy feldmarszałek von Mackensen. Wspólnie z Twoim ojcem złożył wtedy wieniec pod wiejskim pomnikiem wojennym. Do dziś wyraźnie widzę tę scenę przed oczami.

Sądzę, że jako dzieci nie mieliście zbyt wiele kontaktu z wiejską młodzieżą, ponieważ nie chodziliście do szkoły w Vietnitz, lecz mieliście prywatnego nauczyciela.

Jednego z nich pamiętam jeszcze całkiem dokładnie: pana Stahla, który w młodości sam grał w piłkę nożną w drużynie seniorów Dresdner SC. Grał lepiej od nas, więc utworzył spośród nas, uczniów, wiejską drużynę piłkarską, trenował nas i poprowadził do wielu zwycięstw.

Graliśmy na dużej łące za szopą na obornik przy gorzelni. Stały tam też na stałe bramki.

Były jeszcze dwa dni w roku, kiedy pracownicy majątku rolnego, a tym samym cała wieś, mieli kontakt z Twoją rodziną.

Kiedy pod koniec żniw zwożono ostatni ładunek zboża — kombajnów wówczas jeszcze nie było — ozdobiony wstążkami wóz podjeżdżał przed pałac.

Wasza rodzina wychodziła wtedy na zewnątrz, a mężczyźni i kobiety siedzący na wozie, którzy wcześniej załadowali na polu ten ostatni zbiór, wręczali Twojemu ojcu wieniec dożynkowy.

Następnie śpiewano pierwszą zwrotkę pieśni „Nun danket alle Gott” („Dziękujcie teraz wszyscy Bogu”).

Zawsze czułem, zarówno wtedy, jak i później w życiu, że to dziękczynienie było szczere i płynęło z serca wszystkich uczestników. Każdy przecież cieszył się i był wdzięczny, że udało się bezpiecznie zebrać zboże.

Potem wznoszono toast za barona i jego rodzinę.

Oprócz dużego, pięknego wieńca dożynkowego wręczano także słomianą postać związaną ze źdźbeł zboża, zwaną „Olle”.

Z okazji tej „Olle” wszystkich pracowników majątku zapraszano w następny weekend na „Ollenköst” w sali gospody. Przy darmowym piwie i tańcach bawiono się tam przez pół nocy, a nawet przez całą noc.

W ciągu życia poznałem wiele majątków rolnych lub obserwowałem je z bliska, ale takie „Ollenköst”, urządzane bezpośrednio po żniwach zbożowych, istniało tylko w Vietnitz. Odbywało się bowiem także właściwe święto plonów po zbiorach ziemniaków i buraków cukrowych, pod koniec października, znów w tej samej sali i na tych samych zasadach. Ziemniaki i buraki były przecież dla majątku znacznie ważniejsze niż zboże. Zakończenie wszystkich tych prac przy zbiorach świętowano więc ponownie podczas dużego święta plonów.

W tej samej sali odbywały się również pierwsze seanse kina objazdowego, a także niewielkie przedstawienia teatralne miejscowych stowarzyszeń lub szkoły. Bardzo dobrze pamiętam film „Die elf Schillschen Offiziere” („Jedenastu oficerów Schilla”). Pod koniec mama wzięła mnie za rękę i wyszła ze mną. Nie miałem oglądać egzekucji. Strasznie mnie to rozzłościło.

Twój ojciec był patronem kościoła w Vietnitz. Oznaczało to również, że Wasza rodzina miała osobne miejsca na emporze kościoła, niektóre za szybą. Kiedy jednak Twoi rodzice siadali na dole, zawsze zajmowali ławkę po prawej stronie, obok ołtarza.

Około połowy lat trzydziestych trzeba było naprawić kulę z krzyżem na szczycie wieży kościelnej. Dobrze pamiętam, że przy tej okazji do wnętrza kuli włożono kilka nowych dokumentów obok tych starych, które już się tam znajdowały. W ten sposób tam na górze zapisano, że Vietnitz było niegdyś niemieckie i należało do rodziny von Oelsenów.

Jak mogłem zobaczyć kilka lat temu w obecnym kościele katolickim, wszystkie Wasze herby rodzinne umieszczone na emporze zostały dobrze odrestaurowane i zachowane. Ucieszyłem się, że Polacy zachowali to „niemieckie” dziedzictwo.

Kiedy zacząłem chodzić do szkoły w Vietnitz, miała ona jeszcze tylko jedną salę lekcyjną. Wszystkie dzieci szkolne ze wsi siedziały więc razem w jednej klasie w starym budynku szkolnym: starsze z tyłu, młodsze z przodu. A jeden nauczyciel próbował uczyć je wszystkie.

Nie potrafił jednak sobie z tym poradzić. W klasie ciągle panował niepokój, zwłaszcza w tylnych ławkach. Wtedy chodził między uczniami z trzcinką. Musiało to być okropne dla wszystkich.

Wkrótce jednak między gospodą a domem pana Bethgego zbudowano drugą salę lekcyjną. Nie było w niej już szkolnych ławek, lecz stoły i krzesła, co jak na owe czasy było całkiem nowoczesne. Dostaliśmy też dwóch nowych nauczycieli, pana Walego i pana Wittstocka, a nauka w szkole się poprawiła.

Nadszedł potem czas, kiedy miałem zacząć naukę w szkole średniej w Königsbergu. Jak wiesz, działało tam Humanistisches Gymnasium, czyli gimnazjum humanistyczne, a wówczas w tym samym budynku, na parterze, mieściła się także „Oberschule in Aufbauform” [typ szkoły średniej, do której wstępowano na późniejszym etapie nauki], kładąca większy nacisk na nauki przyrodnicze. Obie szkoły miały tych samych nauczycieli i tego samego dyrektora.

Nauka w „Aufbauschule” zaczynała się dopiero od klasy Untertertia [mniej więcej odpowiednika ósmego roku nauki], nie było więc klas Sexta, Quinta ani Quarta. Obowiązkowe były dwa języki obce: angielski i łacina, z Kleines Latinum, czyli podstawowym potwierdzeniem znajomości łaciny.

Szkoła ta miała jednak zostać zlikwidowana i w 1933 roku po raz ostatni przyjmować uczniów do Untertertia. Mój ojciec uważał, że rolnikowi — a miałem zapewne zostać rolnikiem — klasyczne wykształcenie humanistyczne nie jest potrzebne. W 1933 roku nie miałem jednak jeszcze trzynastu lat. Ojciec wystąpił więc do władz szkolnych o przyjęcie mnie do Untertertia w Aufbauschule, gdy miałem zaledwie dwanaście lat.

Po zdaniu przeze mnie specjalnego egzaminu wstępnego jego wniosek został zaakceptowany. W rezultacie zostałem najmłodszym uczniem w klasie. Przez pięć lat spędzonych w Königsbergu czasem odczuwałem, że stawiało mnie to w gorszej sytuacji. A ponieważ naziści znieśli później klasę Unterprima we wszystkich szkołach średnich, mogłem przystąpić do matury w tej szkole już w wieku siedemnastu lat.

Moje siostry chodziły później do Mittelschule w Königsbergu.

W tamtym czasie pięciu z nas, chłopców z Vietnitz, dojeżdżało do szkoły w mieście powiatowym. Byli wśród nas Bruno Borowski, syn brygadzisty, oraz dwaj synowie zawiadowcy stacji, Tornowskiego. Oni trzej chodzili do gimnazjum. Erich Glawe, syn mistrza gorzelniczego, i ja chodziliśmy do Oberschule.

Przed nami maturę w Aufbauschule zdali już Käthe Glawe i Karl Kühn, syn nocnego stróża. Oboje zostali chemikami, a później uzyskali stopnie doktorskie.

Zimą wszyscy jeździliśmy do Königsbergu pociągiem. Rano szliśmy na stację po ciemku, a do Vietnitz wracaliśmy dopiero po południu lub wieczorem, również po ciemku. W tamtych czasach często — a może zawsze? — mieliśmy sześć godzin lekcyjnych, mniej więcej do drugiej po południu. Południowy pociąg zdążył już wtedy odjechać, a następny odjeżdżał dopiero po czwartej.

Odrabialiśmy więc lekcje już w poczekalni. Albo czasem rozrabialiśmy.

Jeżeli jednak udało nam się wrócić do domu, kiedy było jeszcze jasno, natychmiast zakładaliśmy łyżwy i pędziliśmy na lód, czasem nawet bez obiadu.

Staw przy warsztacie ślusarskim i tartaku zamarzał co roku. Graliśmy tam w hokeja. Było wspaniale!

Czasem, gdy lód był jeszcze cienki, ktoś się pod nim załamywał, ale woda nie była tam głęboka. Miałem prawdziwy krążek i kij hokejowy, a kto nie miał kija, po prostu wycinał sobie odpowiedni z rozwidlonej gałęzi wierzby. Chłopcy ze wsi są zaradni i pomysłowi.

Zawsze miałem znakomity kontakt z wiejską młodzieżą, czemu oczywiście sprzyjały lata wspólnej nauki w szkole podstawowej. Dużo się razem bawiliśmy i robiliśmy wiele rzeczy wspólnie. Ponieważ jednak dojazdy zajmowały nam wiele godzin i przez to długo nie było nas w Vietnitz, szkoła w Königsbergu powoli, ale nieuchronnie stawała się coraz bardziej ośrodkiem naszego życia.

W semestrze letnim Bruno Borowski, Erich Glawe i ja jeździliśmy do szkoły na rowerach. Było to trzynaście kilometrów. W deszczu, rzecz jasna, nie należało to do przyjemności. A w wielki upał czasem mijało sporo czasu, zanim wróciliśmy do domu.

Żeby ochłodzić się po drodze, często wskakiwaliśmy do małego jeziora Vietnitz, leżącego tuż przy naszej trasie. Było tam niewielkie miejsce, z którego można było wejść do wody, ale zaraz potem trzeba już było płynąć, dalej ku środkowi jeziora. Wokół rosło wiele pięknych lilii wodnych. Sądzę jednak, że wszyscy nauczyliśmy się pływać w jeziorze Mohrin, bez instruktora pływania.

Ponieważ miałem tak dobre kontakty z wiejską młodzieżą, zwłaszcza z chłopcami, czasem odwiedzałem ich również w domach. Uderzało mnie, jak skromnie żyli tam ludzie.

Rodziny te mogły utrzymać pewien poziom życia tylko wtedy, gdy otrzymywały duży przydział zboża i dobrze wykorzystywały ziemniaki, karmiąc nimi świnie. Dzięki temu jesienią lub zimą mogły sprzedać jedną albo dwie utuczone świnie.

W Vietnitz pracownikom majątku, którzy otrzymywali takie przydziały, wolno było także trzymać własną krowę. Majątek zapewniał jej podstawową paszę i usuwał obornik z jej stanowiska. Kobiety same musiały doić krowę, a mleko oczywiście należało do nich. Krowy pracowników trzymano w osobnej oborze koło gorzelni, dokładnie naprzeciw obory należącej do majątku.

Ponadto pracownikom wolno było hodować gęsi. Rodziny odchowywały je od piskląt, a kiedy dostatecznie podrosły, latem wypędzano je na wypas na łąki majątku i na pola po żniwach.

W tym okresie majątek zapewniał osobę, która opiekowała się dużym stadem gęsi należących do całej wsi i go pilnowała. Jako zapłatę za ich utrzymanie i nadzór co dziesiątą gęś trzeba było oddać majątkowi. Taka gęś trafiała potem do Waszego domu. Myślę jednak, że i nam zapewne kilka z nich się dostawało.

Jak przystało na chłopaka ze wsi, sam również hodowałem zwierzęta. Na początku, kiedy moja matka nie trzymała jeszcze własnych kur, miałem tylko jedną kurę, białą leghornkę, która codziennie znosiła dla mnie jajko.

Potem zacząłem hodować króliki. Początkowo miałem ich tylko kilka, ale później coraz więcej, aż doszedłem do trzydziestu. Dostarczałem naszemu domowi króliczego mięsa. Koniczynę, trawę i siano przynosiłem ze stajni, kiedy nikt nie patrzył.

Kiedy jednak zacząłem chodzić do szkoły w Königsbergu i miałem mniej czasu, zrezygnowałem z ich hodowli — albo raczej musiałem zrezygnować. Karmiłem je rano i po szkole zbyt nieregularnie, a czasem zapewne w ogóle tego nie robiłem.

Próbowałem także hodować gołębie. Z niewielką pomocą zbudowałem sobie gołębnik na małym poddaszu nad mleczarnią. Mimo długiego przyzwyczajania do nowego domu i trzymania w zamknięciu moja para gołębi nie została jednak na długo. Dołączyły do Twoich licznych gołębi w gołębniku nad mieszkaniem pracownika mleczarni i nigdy nie wróciły.

Miałem też szczególne zamiłowanie do koni. Kiedy byłem trochę starszy, pozwalano mi w wakacje lub w niedziele rozruszać konia wierzchowego mojego ojca i na nim jeździć. Często jeździłem konno do Belgen, żeby odwiedzić pana Maasa, inspektora majątku, z którym dobrze się rozumiałem. Droga tam nie była utwardzona i dlatego bardzo dobrze nadawała się do jazdy konnej.

Pewnego razu podczas letnich wakacji zastępowałem nawet naszego stangreta, kiedy wyjechał na tygodniowy urlop. Codziennie musiałem wtedy czyścić i karmić cztery konie, usuwać spod nich obornik oraz wozić mleko do mleczarni w Bärwalde.

W wakacje często mogłem trochę zarobić. Podczas żniw pracowałem z Hungerharke [rodzajem konnych grabi żniwnych], podczas jesiennych prac polowych ciągnąłem bronę posiewną, a przy wykopkach pomagałem zbierać ziemniaki. Ta ostatnia praca była płatna od wykonanej ilości: za każdy kosz dostawało się zaledwie kilka fenigów, a stawki godzinowe za pozostałe zajęcia także nie były zbyt wysokie.

Ale przynajmniej miałem trochę własnych pieniędzy, z których nie musiałem się rozliczać. Z kieszonkowego otrzymywanego od ojca — a nie było ono szczególnie hojne — musiałem przedstawiać pisemne rozliczenie wydatków.

Szczególnie lubiłem pracę w kuźni i bardzo mnie ona interesowała. Podobało mi się podkuwanie i przytrzymywanie koni, a nawet kształtowanie i obróbka rozgrzanego do czerwoności żelaza.

Sądzę, że znasz także szczególne cechy Waszego majątku w Vietnitz. Była tam gorzelnia z rocznym limitem produkcji spirytusu ziemniaczanego wynoszącym 18 000 litrów.

Całej tej dużej ilości surowego spirytusu nie można było jednak przechowywać w zbiornikach gorzelni, lecz trzeba go było co pewien czas odbierać i wywozić. Kiedy nadchodził termin odbioru, zamawiano na stację Vietnitz wagon-cysternę kolei Rzeszy, ponieważ wówczas nie było do dyspozycji ciężarówek, którymi można by przewieźć go bezpośrednio z gorzelni.

Pod nadzorem kilku celników przepompowywano wówczas zawartość pełnych zbiorników gorzelni do beczek o pojemności trzystu litrów. Napełnione beczki przystosowane do toczenia majątek przewoził na stację, gdzie — ponownie pod nadzorem celników — przepompowywano spirytus do wagonu-cysterny.

Na koniec zarówno gorzelnię, jak i wagon-cysternę należało ponownie urzędowo zaplombować.

Puste beczki pozostawały na podwórzu do następnego odbioru. Nocą przychodzili tam bardzo sprytni i spragnieni mężczyźni, wlewali do beczek po mniej więcej jednym lub dwóch litrach wody i płukali je, przetaczając trochę w tę i z powrotem. Potem zlewali uzyskany płyn.

Jeżeli poprawili smak tego spirytusu, mieli wódkę do picia. Oczywiście było to zabronione. Przez kilka pierwszych nocy po odbiorze policja i celnicy często przeprowadzali kontrole. Biada temu, kogo przyłapali!

Majątek miał również polową kolejkę wąskotorową o trakcji konnej wraz z należącymi do niej lekkimi, przenośnymi torami. Używano jej głównie przy złej pogodzie do zwożenia z pól buraków cukrowych i liści buraczanych. Dzięki pochyłej rampie na stacji kolejowej zawartość pełnych wagoników z burakami wysypywano bezpośrednio do kolejowych wagonów towarowych, dokonując w ten sposób przeładunku. Większość buraków trafiała zapewne do cukrowni w Genthin.

Majątek rolny miał też własny pług parowy, którym wykonywano całą orkę, ponieważ traktorów wówczas jeszcze nie było — albo było ich bardzo niewiele.

Podczas letnich wakacji w 1936 roku moje dwie siostry przebywały w domu dla dzieci w Wyk auf Föhr. Chciałem pojechać do nich w odwiedziny rowerem. Bruno Borowski początkowo zgodził się pojechać ze mną, ale w ostatniej chwili się wycofał. Wyruszyłem więc sam, jadąc przez Szlezwik-Holsztyn: na północ wzdłuż zachodniego wybrzeża, a z powrotem wzdłuż wybrzeża Bałtyku.

Nocowałem w schroniskach młodzieżowych albo w stodołach u gospodarzy. Było wspaniale. Wiele zobaczyłem i przeżyłem.

A latem 1937 roku, podczas moich ostatnich długich wakacji szkolnych, wziąłem udział w wymianie uczniowskiej ze Szwecją. Szwedzki uczeń w moim wieku mieszkał u nas w Vietnitz przez cztery tygodnie. Przez pewien czas chodził również na lekcje w Königsbergu, a my wiele mu pokazaliśmy. Miał przecież jak najwięcej dowiedzieć się o Niemczech i tutejszym życiu. Nie był jednak zachwycony ani zmilitaryzowanym charakterem życia w naszym kraju, ani nazistami.

Potem towarzyszyłem mu w podróży powrotnej i przez cztery tygodnie mieszkałem u jego rodziców w środkowej Szwecji. Byłem zachwycony krajem, ludźmi i panującym tam sposobem życia. Szczególnie podobały mi się krajobraz, rozległe przestrzenie i obfitość wód.

Jego rodzicom i moim wymiana spodobała się tak bardzo, że następnego lata moja siostra Marthi i jego siostra Eva zrobiły dokładnie to samo.

Na koniec chciałbym Ci opowiedzieć o naszych lekcjach przygotowujących do konfirmacji.

Ponieważ chodziliśmy do szkoły w Königsbergu, nie mogliśmy uczestniczyć w nauce przygotowującej do konfirmacji we wsi, gdyż o tej porze nie było nas jeszcze w domu. Dlatego my, dojeżdżający uczniowie z naszego rocznika — moja siostra Marthi, Christa Gensmer z Charlottenhof, Helmut Tornowski ze stacji kolejowej i ja — przez jedno lub dwa lata w okresie letnim jeździliśmy raz w tygodniu na rowerach do domu pastora Otto w Gossow.

Tam, siedząc na kanapie, odbywaliśmy przygotowanie do konfirmacji. On zaś, ze swoimi długimi nogami, siedział naprzeciwko nas przy stole. Panowała cudownie swobodna, niemal rodzinna atmosfera.

Pastor Otto bardzo interesował się także naukami przyrodniczymi i już wtedy prenumerował czasopismo „Geo”, które oddawał mi po przeczytaniu. Na szafie z książkami miał kolekcję czaszek: od mysiej po krowią.

Bardzo często w ogóle nie rozmawialiśmy o sprawach religijnych, lecz o zagadnieniach przyrodniczych albo trudnych zadaniach rachunkowych. Bardzo lubiłem jego samego i cały jego sposób bycia.

Na egzaminie przed konfirmacją pozwolono nam samodzielnie wybrać, co chcemy przedstawić. Wybrałem między innymi pieśń Matthiasa Claudiusa „Der Mond ist aufgegangen” („Księżyc już wzeszedł”). Do dziś pozostaje jedną z moich ulubionych pieśni.

Cóż, to chyba wszystko, co w tej chwili przychodzi mi do głowy o mojej młodości w Vietnitz. Po tym liście widać, że ani nie jestem dobrym pisarzem, ani nie radzę sobie dobrze z pisaniem na maszynie. Ale proszę, przyjmij go takim, jaki jest.

Z najserdeczniejszymi pozdrowieniami dla Twojej żony i dla Ciebie,

chłopak z Vietnitz

[podpis]

P.S. Młodość w Vietnitz była dla mnie bardzo szczęśliwym okresem. Czasem wielkiej swobody, beztroskiego życia i zajęć na świeżym powietrzu.

Był to jednak również początek dojrzewania, a wraz z nim przyszedł bunt przeciw starszemu pokoleniu i tradycyjnym zwyczajom.