Jeziora i dolina Słubi wokół Witnicy

Na północ od Witnicy, wśród lasów i podmokłych łąk, leżą niewielkie jeziora połączone Słubią. Dalej na wschód znajduje się Narost, a w stronę Morynia rozciąga się Morzycko. Choć różnią się wielkością i charakterem brzegów, należą do tego samego układu wodnego. Przepływająca przez nie rzeka przez wieki napędzała młyny i rozlewała się na okolicznych mokradłach.

Dzisiejszy wygląd doliny jest również wynikiem wieloletniej gospodarki wodnej. Część łąk powstała po osuszeniu podmokłych gruntów, wodę odprowadzają rowy, a niektóre jeziora przystosowano do hodowli ryb. Te zmiany są równie ważną częścią krajobrazu jak lasy, trzcinowiska i otwarta woda.

Wzdłuż Słubi

Słubia wypływa z jeziora Białęgi, położonego nieco dalej od Witnicy. Stamtąd płynie ku Narostowi, następnie przez okolice jezior witnickich w stronę Morzycka. Jej bieg łączy poszczególne zbiorniki i pozwala spojrzeć na nie jako na część jednej doliny.

Położenie jezior wiąże się z polodowcową rzeźbą terenu. Po ustąpieniu lądolodu pozostały wzniesienia i zagłębienia, w których gromadziła się woda. W najniższych partiach doliny grunt nadal jest podmokły. Wzdłuż rzeki i jezior występują olsy i łęgi, związane z wilgotnym, a miejscami okresowo zalewanym podłożem.

Jeziora najbliżej Witnicy

Najbliżej wsi leżą trzy jeziora o podobnych nazwach: Witnickie Małe, Witnickie Wielkie i Witnickie. Małe znajduje się na północ od Witnicy, w leśnym otoczeniu Witniczki. Wielkie leży nieco dalej na południowy zachód od niego, a Witnickie jest najbardziej wysunięte na zachód, w stronę dalszego biegu Słubi. Do grupy jezior między Narostem a Morzyckiem należy również Mierno.

W tej części doliny jeziora sąsiadują z lasem, wilgotnymi łąkami i podmokłymi obniżeniami. Ich brzegi są niskie, porośnięte drzewami i roślinnością nadwodną. O charakterze okolicy decyduje więc nie tylko powierzchnia jezior, lecz także rozległe, wilgotne otoczenie.

Przedwojenne opisy również przedstawiały jeziora witnickie jako połączoną grupę trzech zbiorników. Przepływającą między nimi Słubię nazywano Schlibbe. W tej okolicy używano też nazw Möllenfließ i Mühlengraben, wskazujących na związek rzeki z młynami.

Narost i Morzycko

Na północny wschód od Witnicy leży Narost, o powierzchni około 108 hektarów. Jego wydłużony, załamujący się kształt przypomina na mapie literę L. Od zachodu i południa otacza go las, natomiast przy wschodnim brzegu przeważają pola i łąki. Wzdłuż wody ciągną się drzewa i pas trzcin.

Dalej z biegiem Słubi, przy Moryniu, znajduje się znacznie większe Morzycko. Zajmuje około 343 hektarów, a jego brzegi w wielu miejscach wznoszą się kilka metrów ponad wodę. Rozległa tafla, wyższe stoki i zalesione otoczenie wyraźnie odróżniają je od niewielkich jezior przy Witnicy.

Woda docierająca do Morzycka przepływa wcześniej przez mniejsze zbiorniki. Zatrzymuje się w nich część materiału niesionego ze zlewni, dlatego mają one znaczenie także dla dalszego biegu Słubi.

Kiedy mokradła zamieniano w łąki

Przed pracami melioracyjnymi z lat dwudziestych XX wieku część obniżeń wokół jezior długo pozostawała zalana. Trzcinę i materiał na ściółkę pozyskiwano w niektórych miejscach dopiero zimą, gdy zamarznięta woda i grunt umożliwiały dostęp. Podmokłe tereny miały ograniczoną wartość dla miejscowych gospodarstw. 10, s. 47

Zmianę przyniosła działalność spółki odwadniającej, powołanej 30 sierpnia 1922 roku. Jej prace objęły również okolice Witnicy. Uregulowano około trzech kilometrów Słubi, obniżono poziom sześciu jezior i odwodniono około 300 hektarów podmokłych terenów. Wodę odprowadzano rowami i drenami, wykonano też mosty i przepusty.

Po odwodnieniu usuwano pnie, przygotowywano ziemię i wysiewano trawy. W ten sposób dawne mokradła zamieniano w łąki. Relacja opublikowana w 1930 roku przedstawiała te prace jako ważne osiągnięcie gospodarcze: grunty, z których wcześniej pozyskiwano głównie trzcinę, miały odtąd dostarczać paszy.

Przekształcano również same jeziora. W dokumentach gminnych Witnickie Małe, Witnickie Wielkie i Witnickie opisano jako zbiorniki przystosowane do pełnienia funkcji stawów rybnych. Nie znamy daty tych zmian ani ich związku z melioracją z lat dwudziestych. To jednak kolejny przykład wpływu gospodarki na wygląd doliny.

Młyn i dawna przyroda doliny

Wody Słubi wykorzystywano na długo przed pracami odwadniającymi. W pobliżu jezior witnickich rzeka napędzała młyn Krumpholzmühle, wspominany jeszcze w opisie doliny z 1931 roku. Płynęła przez tereny majątku, pod drogą i linią kolejową.

Ten sam tekst przynosi wiadomości o dawnej przyrodzie. W trzcinowiskach podmokłego obszaru zwanego Vierrutenbruch żyły dzikie kaczki i gęsi, a w okolicy obserwowano powracającą parę bocianów czarnych. Autor przywoływał też czasy sprzed około pięćdziesięciu lat, gdy w Słubi między jeziorami witnickimi miało być dużo pstrągów, a nad wodą spotykano liczne wydry. Są to wspomnienia o dolinie z końca XIX i początku XX wieku.

Krajobraz wokół wody

Niskie brzegi jezior witnickich, trzcinowiska Narostu i wyższe stoki nad Morzyckiem tworzą zróżnicowany krajobraz. Łączy je Słubia oraz historia użytkowania jej wód — od młynów po osuszanie gruntów i gospodarkę rybną.

Historię tej okolicy można więc poznawać także poza brzegami jezior. Łąki, rowy odwadniające i podmokłe zagłębienia pomagają zrozumieć, jak przez dziesięciolecia zmieniano dolinę i dostosowywano ją do potrzeb mieszkańców.